สีติสูตร: รู้จังหวะดูแลใจสู่ความเย็นสูงสุด
การฝึกจิต

สีติสูตร: รู้จังหวะดูแลใจสู่ความเย็นสูงสุด

อนุตฺตรํ สีติภาวํ

ธรรม ๖ ข้อที่ทำให้ถึงความเย็นอย่างยิ่ง: ข่มจิตเมื่อควรข่ม ประคองเมื่อควรประคอง ทำให้ร่าเริงเมื่อควรร่าเริง วางเฉยเมื่อควรวางเฉย น้อมไปในสิ่งประณีต และยินดีในนิพพาน

๖ ข้อ

ในสีติสูตร สีติวรรค ฉักกนิบาต อังคุตตรนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ไม่อาจทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้เย็นอย่างยิ่ง คือ ไม่ข่มจิตในเวลาที่ควรข่ม ไม่ประคองจิตในเวลาที่ควรประคอง ไม่ทำจิตให้ร่าเริงในเวลาที่ควรร่าเริง ไม่วางเฉยจิตในเวลาที่ควรวางเฉย น้อมไปในธรรมเลว และยินดียิ่งในสักกายะ

ส่วนผู้ที่ทำตรงกันข้ามทั้งหกข้อ คือรู้จังหวะดูแลจิตทั้งสี่แบบ น้อมไปในธรรมประณีต และยินดียิ่งในนิพพาน ย่อมควรทำให้แจ้งซึ่งความเย็นอย่างยิ่ง

ตัวพระสูตรสั้นมากและไม่ได้บอกว่าเวลาไหนควรทำอย่างไร คำอธิบายเรื่องจังหวะในแต่ละข้อด้านล่างอาศัยคำอธิบายในคัมภีร์ชั้นอรรถกถาและหลักทั่วไปเรื่องการปรับจิตให้สมดุล

  1. ๑

    ข่มจิตเมื่อควรข่ม จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ

    พระสูตรกล่าวเพียงว่าควรข่มจิตในสมัยที่ควรข่ม ตามคำอธิบายชั้นอรรถกถา เวลาที่ควรข่มคือเมื่อจิตฟุ้งซ่าน ร้อนรน หรือเร่งเกินไป

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อใจพลุ่งพล่าน อยากตอบโต้หรืออยากทำหลายอย่างพร้อมกัน ให้ชะลอลง หายใจยาว ๆ และเลื่อนการตัดสินใจสำคัญออกไปก่อน

  2. ๒

    ประคองจิตเมื่อควรประคอง จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ

    ประคองหรือยกจิตขึ้นในสมัยที่ควรประคอง ตามคำอธิบายชั้นอรรถกถา คือเมื่อจิตหดหู่ ท้อ หรือย่อหย่อนเพราะความเพียรน้อยไป

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้สึกเฉื่อยจนไม่อยากเริ่มอะไร ให้ตั้งเป้าเล็กที่ทำได้ทันที เช่น ทำงานสิบนาที หรือลุกไปเดินสักรอบ

  3. ๓

    ทำจิตให้ร่าเริงเมื่อควรร่าเริง จิตฺตํ สมฺปหํสติ

    ทำจิตให้ร่าเริงในสมัยที่ควรร่าเริง ตามคำอธิบายชั้นอรรถกถา คือเมื่อจิตเหี่ยวแห้ง ไม่มีรสชาติในการปฏิบัติ ให้พิจารณาเรื่องที่ทำให้สลดใจและตื่นตัว หรือระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยให้ใจเลื่อมใส

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อชีวิตรู้สึกจืดชืด ลองนึกถึงความดีที่ตัวเองหรือคนรอบข้างเคยทำ หรืออ่านเรื่องราวของผู้ที่เป็นแรงบันดาลใจ

  4. ๔

    วางเฉยเมื่อควรวางเฉย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ

    วางเฉยต่อจิตในสมัยที่ควรวางเฉย ตามคำอธิบายชั้นอรรถกถา คือเมื่อจิตดำเนินไปสม่ำเสมอดีแล้ว ไม่ต้องเข้าไปข่ม ประคอง หรือกระตุ้นอีก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่องานหรือการภาวนาเดินไปได้ดี อย่าไปวิเคราะห์หรือแก้ไขมากเกิน ปล่อยให้มันไหลต่อไปอย่างนั้น

  5. ๕

    น้อมไปในสิ่งประณีต ปณีตาธิมุตฺติโก

    ผู้ที่จะถึงความเย็นอย่างยิ่งเป็นผู้น้อมใจไปในธรรมประณีต ไม่ใช่ผู้น้อมใจไปในธรรมเลว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าเวลาว่างใจเราไหลไปหาอะไร แล้วค่อย ๆ เลือกสิ่งที่ยกระดับใจ เช่น หนังสือดี บทสนทนาที่มีสาระ หรือการภาวนา

  6. ๖

    ยินดีในนิพพาน ไม่ใช่ยินดีในตัวตน นิพฺพานาภิรโต

    ผู้ไม่อาจถึงความเย็นยินดียิ่งในสักกายะ คือความยึดกายใจว่าเป็นตัวตน ผู้ที่ถึงได้ยินดียิ่งในนิพพาน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้สึกร้อนใจเพราะหน้าตา ชื่อเสียง หรือความเป็นตัวเราถูกกระทบ ให้เห็นว่าความร้อนนั้นมาจากการยึด และลองวางลงทีละน้อย

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ใจคนเหมือนไฟที่ต้องคอยปรับ บางวันฟุ้งจนต้องลดลง บางวันซึมจนต้องปลุก บางวันหมองจนต้องหาเรื่องให้ชื่นใจ และบางวันก็ดีอยู่แล้ว ควรปล่อยให้เป็นไปโดยไม่ไปยุ่ง ความผิดพลาดที่พบบ่อยคือใช้วิธีเดียวกับทุกสภาพ เช่น ฝืนเพิ่มความพยายามทั้งที่ใจเครียดอยู่แล้ว

คำว่า "เย็น" ในพระสูตรหมายถึงความสงบเย็นจากกิเลส ในชีวิตประจำวันเริ่มได้จากการสังเกตสภาพใจก่อนเลือกว่าจะทำอะไรกับมัน

ถ้าความซึมหรือความหมองเป็นอยู่นานเป็นสัปดาห์ จนกระทบการกินการนอนหรือการทำงาน ไม่ใช่เรื่องที่ต้องแก้ด้วยการปรับใจเพียงลำพัง ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ หากมีความคิดทำร้ายตัวเอง โทรสายด่วนสุขภาพจิต ๑๓๒๓ (เบอร์ในประเทศไทย หากอยู่ต่างประเทศให้ติดต่อสายด่วนในประเทศที่อยู่)

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ธาตุสังยุต จตุตถวรรค: ถ้าไม่มีรสหวาน ใครเล่าจะติด

อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต

ก่อนตรัสรู้ พระโพธิสัตว์ทรงถามว่าอะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นทางออกของธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม — ถ้าธาตุไม่มีคุณ …

ทำดีเพื่อให้คนชม: คดีตัวอย่างเรื่องอวดคุณวิเศษ

เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตีติ

ภิกษุอยู่ป่า บิณฑบาต และเดินจงกรมด้วยตั้งใจว่าคนจักยกย่องเรา พระพุทธเจ้าตรัสว่ายังไม่ถึงปาราชิก แต่ห้ามทำอย่าง…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้