ธาตุสังยุต จตุตถวรรค: ถ้าไม่มีรสหวาน ใครเล่าจะติด
อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต อาทีนวญฺจ อาทีนวโต นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโตก่อนตรัสรู้ พระโพธิสัตว์ทรงถามว่าอะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นทางออกของธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม — ถ้าธาตุไม่มีคุณ …
อนุตฺตรํ สีติภาวํ
ธรรม ๖ ข้อที่ทำให้ถึงความเย็นอย่างยิ่ง: ข่มจิตเมื่อควรข่ม ประคองเมื่อควรประคอง ทำให้ร่าเริงเมื่อควรร่าเริง วางเฉยเมื่อควรวางเฉย น้อมไปในสิ่งประณีต และยินดีในนิพพาน
ในสีติสูตร สีติวรรค ฉักกนิบาต อังคุตตรนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ไม่อาจทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้เย็นอย่างยิ่ง คือ ไม่ข่มจิตในเวลาที่ควรข่ม ไม่ประคองจิตในเวลาที่ควรประคอง ไม่ทำจิตให้ร่าเริงในเวลาที่ควรร่าเริง ไม่วางเฉยจิตในเวลาที่ควรวางเฉย น้อมไปในธรรมเลว และยินดียิ่งในสักกายะ
ส่วนผู้ที่ทำตรงกันข้ามทั้งหกข้อ คือรู้จังหวะดูแลจิตทั้งสี่แบบ น้อมไปในธรรมประณีต และยินดียิ่งในนิพพาน ย่อมควรทำให้แจ้งซึ่งความเย็นอย่างยิ่ง
ตัวพระสูตรสั้นมากและไม่ได้บอกว่าเวลาไหนควรทำอย่างไร คำอธิบายเรื่องจังหวะในแต่ละข้อด้านล่างอาศัยคำอธิบายในคัมภีร์ชั้นอรรถกถาและหลักทั่วไปเรื่องการปรับจิตให้สมดุล
พระสูตรกล่าวเพียงว่าควรข่มจิตในสมัยที่ควรข่ม ตามคำอธิบายชั้นอรรถกถา เวลาที่ควรข่มคือเมื่อจิตฟุ้งซ่าน ร้อนรน หรือเร่งเกินไป
เมื่อใจพลุ่งพล่าน อยากตอบโต้หรืออยากทำหลายอย่างพร้อมกัน ให้ชะลอลง หายใจยาว ๆ และเลื่อนการตัดสินใจสำคัญออกไปก่อน
ประคองหรือยกจิตขึ้นในสมัยที่ควรประคอง ตามคำอธิบายชั้นอรรถกถา คือเมื่อจิตหดหู่ ท้อ หรือย่อหย่อนเพราะความเพียรน้อยไป
เมื่อรู้สึกเฉื่อยจนไม่อยากเริ่มอะไร ให้ตั้งเป้าเล็กที่ทำได้ทันที เช่น ทำงานสิบนาที หรือลุกไปเดินสักรอบ
ทำจิตให้ร่าเริงในสมัยที่ควรร่าเริง ตามคำอธิบายชั้นอรรถกถา คือเมื่อจิตเหี่ยวแห้ง ไม่มีรสชาติในการปฏิบัติ ให้พิจารณาเรื่องที่ทำให้สลดใจและตื่นตัว หรือระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยให้ใจเลื่อมใส
เมื่อชีวิตรู้สึกจืดชืด ลองนึกถึงความดีที่ตัวเองหรือคนรอบข้างเคยทำ หรืออ่านเรื่องราวของผู้ที่เป็นแรงบันดาลใจ
วางเฉยต่อจิตในสมัยที่ควรวางเฉย ตามคำอธิบายชั้นอรรถกถา คือเมื่อจิตดำเนินไปสม่ำเสมอดีแล้ว ไม่ต้องเข้าไปข่ม ประคอง หรือกระตุ้นอีก
เมื่องานหรือการภาวนาเดินไปได้ดี อย่าไปวิเคราะห์หรือแก้ไขมากเกิน ปล่อยให้มันไหลต่อไปอย่างนั้น
ผู้ที่จะถึงความเย็นอย่างยิ่งเป็นผู้น้อมใจไปในธรรมประณีต ไม่ใช่ผู้น้อมใจไปในธรรมเลว
สังเกตว่าเวลาว่างใจเราไหลไปหาอะไร แล้วค่อย ๆ เลือกสิ่งที่ยกระดับใจ เช่น หนังสือดี บทสนทนาที่มีสาระ หรือการภาวนา
ผู้ไม่อาจถึงความเย็นยินดียิ่งในสักกายะ คือความยึดกายใจว่าเป็นตัวตน ผู้ที่ถึงได้ยินดียิ่งในนิพพาน
เมื่อรู้สึกร้อนใจเพราะหน้าตา ชื่อเสียง หรือความเป็นตัวเราถูกกระทบ ให้เห็นว่าความร้อนนั้นมาจากการยึด และลองวางลงทีละน้อย
ใจคนเหมือนไฟที่ต้องคอยปรับ บางวันฟุ้งจนต้องลดลง บางวันซึมจนต้องปลุก บางวันหมองจนต้องหาเรื่องให้ชื่นใจ และบางวันก็ดีอยู่แล้ว ควรปล่อยให้เป็นไปโดยไม่ไปยุ่ง ความผิดพลาดที่พบบ่อยคือใช้วิธีเดียวกับทุกสภาพ เช่น ฝืนเพิ่มความพยายามทั้งที่ใจเครียดอยู่แล้ว
คำว่า "เย็น" ในพระสูตรหมายถึงความสงบเย็นจากกิเลส ในชีวิตประจำวันเริ่มได้จากการสังเกตสภาพใจก่อนเลือกว่าจะทำอะไรกับมัน
ถ้าความซึมหรือความหมองเป็นอยู่นานเป็นสัปดาห์ จนกระทบการกินการนอนหรือการทำงาน ไม่ใช่เรื่องที่ต้องแก้ด้วยการปรับใจเพียงลำพัง ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ หากมีความคิดทำร้ายตัวเอง โทรสายด่วนสุขภาพจิต ๑๓๒๓ (เบอร์ในประเทศไทย หากอยู่ต่างประเทศให้ติดต่อสายด่วนในประเทศที่อยู่)
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
ก่อนตรัสรู้ พระโพธิสัตว์ทรงถามว่าอะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นทางออกของธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม — ถ้าธาตุไม่มีคุณ …
อสิตฤาษีทำนายพระกุมารแล้วสั่งหลานชายให้รอฟังคำว่า "พุทโธ" หลายปีต่อมานาลกะทูลถามปฏิปทาของมุนี — วางใจให้เสมอทั…
ภิกษุอยู่ป่า บิณฑบาต และเดินจงกรมด้วยตั้งใจว่าคนจักยกย่องเรา พระพุทธเจ้าตรัสว่ายังไม่ถึงปาราชิก แต่ห้ามทำอย่าง…
ถามตอบทีละขั้นว่าการทะเลาะมาจากไหน — จากสิ่งที่รัก สิ่งที่รักมาจากความพอใจ ความพอใจอาศัยสิ่งที่น่ายินดีและไม่น…