สุภูติเถราปทาน: สอนใจตัวเองในป่าลึก
หลักธรรมพื้นฐาน

สุภูติเถราปทาน: สอนใจตัวเองในป่าลึก

สุภูติตฺเถราปทานํ

อดีตชาติของพระสุภูติตามคัมภีร์อปทาน ชฎิลผู้อยู่ลำพังที่ภูเขานิสภะ เลี้ยงชีพด้วยสิ่งที่หล่นเอง เมื่อราคะเกิดก็ตักเตือนตนด้วยอุปมาดุ้นฟืนเผาศพ อยู่อย่างไม่ประมาทจนพระปทุมุตรพุทธเจ้าเสด็จมา แล้วทรงสอนให้เจริญพุทธานุสสติ

๘ ข้อ

อปทานเป็นคัมภีร์ในขุททกนิกาย พระสุตตันตปิฎก รวบรวมคาถาของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระเถระ และพระเถรี ที่เล่าถึงบุญในอดีตชาติ นักวิชาการส่วนใหญ่เห็นว่าเป็นคัมภีร์ชั้นหลังของพระไตรปิฎก จึงควรอ่านเป็นคำสอนเชิงศรัทธาและแรงบันดาลใจ

สุภูติเถราปทานเป็นเรื่องแรกของสุภูติวรรค และยาวกว่าอปทานส่วนใหญ่ ท่านเล่าว่าเคยเป็นชฎิลอยู่ลำพังที่อาศรมบนภูเขานิสภะ ไม่ทำอาชีพให้เสียแม้ต้องสละชีวิต เมื่อจิตที่ประกอบด้วยราคะเกิดขึ้น ท่านก็พิจารณาและตักเตือนตนเองด้วยถ้อยคำที่หนักแน่น อยู่ด้วยความไม่ประมาทเป็นเวลายาวนาน จนพระปทุมุตรพุทธเจ้าเสด็จมา ท่านปูอาสนะดอกไม้ถวาย พระพุทธเจ้าประทับเจ็ดวัน ท่านยืนนมัสการเจ็ดวัน แล้วพระพุทธเจ้าทรงสอนให้เจริญพุทธานุสสติ และพยากรณ์ว่าจะเป็นสาวกชื่อสุภูติ

คำพยากรณ์ตรงกับเอตทัคคบาลี อังคุตตรนิกาย ที่ตรัสว่าพระสุภูติเลิศสองด้าน คือเป็นผู้อยู่โดยไม่มีข้าศึก และเป็นทักขิไณยบุคคล ส่วนเรื่องที่ท่านเป็นน้องชายของอนาถบิณฑิกเศรษฐี มาจากอรรถกถา ถ้อยคำเตือนตนในอปทานนี้เป็นวิถีของนักบวชผู้อยู่ป่า ผู้อ่านทั่วไปควรหยิบหลักการไปใช้อย่างเมตตาต่อตัวเอง ไม่ใช่การตำหนิตัวเองอย่างรุนแรง

  1. ๑

    ไม่ทำอาชีพให้เสีย แม้ต้องสละชีวิต นาหํ โกเปมิ อาชีวํ จชมาโนปิ ชีวิตํ

    ท่านอยู่ลำพังที่ภูเขานิสภะ ไม่เก็บผลไม้ เหง้ามัน หรือใบไม้มากิน อาศัยเฉพาะสิ่งที่หล่นเอง ท่านกล่าวว่าไม่ทำอาชีพให้กำเริบแม้จะต้องสละชีวิต ทำใจให้ยินดี และเว้นการแสวงหาที่ไม่ควร วิถีนี้เป็นข้อปฏิบัติของนักบวชในป่า ไม่ใช่สิ่งที่คนทั่วไปต้องทำตาม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ยึดความสุจริตในการหาเลี้ยงชีพ แม้ทางลัดที่ไม่ซื่อจะได้เงินมากกว่า

  2. ๒

    เป็นผู้เตือนตัวเอง สยํว ปจฺจเวกฺขามิ เอกโก ตํ ทเมมหํ

    เมื่อจิตที่ประกอบด้วยราคะเกิดขึ้น ท่านพิจารณาด้วยตนเอง และฝึกจิตนั้นด้วยตนเองเพียงลำพัง ไม่ต้องรอให้ใครมาห้าม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อความอยากหรือความโกรธเกิดขึ้นตอนอยู่คนเดียว ให้สังเกตและเรียกชื่อมัน เช่น "นี่คือความอยาก" ก่อนจะทำตาม

  3. ๓

    ถามตรง ๆ ว่ายังคู่ควรกับที่นี่ไหม นิกฺขมสฺสุ วนา ตุวํ

    ท่านบอกตัวเองว่า ถ้าท่านยังกำหนัดในสิ่งที่น่ากำหนัด ขัดเคืองในสิ่งที่น่าขัดเคือง หลงในสิ่งที่น่าหลง ก็จงออกจากป่าไป ที่นี่เป็นที่อยู่ของผู้บริสุทธิ์ อย่าทำให้ผู้บริสุทธิ์มัวหมอง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ในบทบาทที่เลือกเอง เช่น ครู พยาบาล หรือพ่อแม่ ถามตัวเองเป็นระยะว่าวันนี้เราทำให้บทบาทนั้นมีคุณค่าหรือทำให้มันด้อยลง

  4. ๔

    อุปมาดุ้นฟืนเผาศพ ฉวาลาตูปโม ตฺวํสิ

    ดุ้นฟืนจากเชิงตะกอนใช้ทำประโยชน์อะไรไม่ได้ ทั้งในบ้านและในป่า ไม่มีใครนับว่าเป็นฟืน ท่านเตือนตนว่า ผู้ที่ไม่ใช่คฤหัสถ์และไม่ใช่นักบวชที่สำรวม ก็หลุดจากทั้งสองทางเหมือนดุ้นฟืนนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเลือกทางใดแล้ว ทำให้เต็มที่ อย่าอยู่ครึ่ง ๆ กลาง ๆ จนไม่ได้ทั้งสองทาง เช่น ลาพักแล้วก็พักจริง ทำงานแล้วก็ทำจริง

  5. ๕

    มองทางเลือกอื่นตามความเป็นจริง สกํ กมฺมํ กริตฺวาน คตฺเต เสทํ ปโมจยํ

    ท่านเตือนตนว่า ถ้ากลับไปครองเรือนก็ไม่มีทรัพย์ที่พ่อแม่ฝังไว้ให้ ต้องทำงานของตนจนเหงื่อไหลจึงจะเลี้ยงชีพได้ คำนี้ไม่ได้ดูหมิ่นชีวิตคฤหัสถ์ แต่ไม่ยอมให้ใจหลอกว่าทางอื่นง่ายกว่า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่ออยากทิ้งเป้าหมายกลางทาง เขียนข้อดีและข้อยากของทางเลือกอื่นให้ครบ ไม่มองเฉพาะด้านที่สวยงาม

  6. ๖

    ห้ามใจด้วยธรรม อยู่อย่างไม่ประมาท นานาธมฺมกถํ กตฺวา ปาปา จิตฺตํ นิวารยึ

    ท่านห้ามใจที่เศร้าหมองด้วยกิเลสด้วยธรรมกถาต่าง ๆ กันจิตจากบาป อยู่ด้วยความไม่ประมาทเป็นเวลายาวนาน จนพระปทุมุตรพุทธเจ้าทรงเห็นท่านผู้แสวงหาประโยชน์สูงสุด และเสด็จมาหา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เตรียมข้อธรรมหรือคำเตือนใจสั้น ๆ ที่ได้ผลกับตัวเองไว้สองสามข้อ แล้วหยิบมาใช้ทันทีเมื่อใจเริ่มไหลไปทางไม่ดี

  7. ๗

    พุทธานุสสติ ภาวนาที่ทำใจให้เต็ม ภาเวหิ พุทฺธานุสฺสตึ ภาวนานํ อนุตฺตรํ

    ท่านปูอาสนะดอกไม้ถวาย พระพุทธเจ้าประทับเจ็ดวัน ท่านยืนนมัสการเจ็ดวัน เมื่อออกจากสมาธิ พระพุทธเจ้าตรัสว่า จงเจริญพุทธานุสสติซึ่งยอดเยี่ยมกว่าภาวนาทั้งหลาย เมื่อเจริญสตินี้จะทำใจให้เต็มได้ ท่านจึงเจริญพุทธานุสสติอยู่เสมอ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนนอน ระลึกถึงคุณของพระพุทธเจ้าสักข้อหนึ่ง เช่น ความเมตตาหรือความเพียรของพระองค์ แล้วถามว่าวันพรุ่งนี้เราจะทำตามได้อย่างไร

  8. ๘

    ผู้ควรแก่ทักษิณาและอยู่อย่างไม่มีข้าศึก ทกฺขิเณยฺยคณมฺหิ ตํ ตถารณวิหาเร จ

    คำพยากรณ์กล่าวว่าพระโคดมพุทธเจ้าจะทรงตั้งท่านเป็นเลิศสองด้าน คือในหมู่ทักขิไณยบุคคล และในการอยู่โดยไม่มีข้าศึก ซึ่งตรงกับเอตทัคคบาลี

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เป็นคนที่คนอื่นช่วยแล้วสบายใจ เพราะรู้ว่าจะใช้สิ่งที่ได้รับอย่างคุ้มค่า และอยู่ร่วมกับผู้อื่นโดยไม่สร้างศัตรู

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

สิ่งที่ทำให้อปทานนี้พิเศษคือบทสนทนากับตัวเอง ท่านอยู่คนเดียว ไม่มีใครคอยเตือน จึงต้องเป็นผู้เตือนตัวเอง ทุกวันนี้หลายเรื่องที่ท้าทายเราที่สุดก็เกิดตอนไม่มีใครเห็น เช่น หน้าจอยามดึก หรือการตัดมุมเล็ก ๆ ในงาน

วิธีของท่านไม่ใช่การกดข่มเฉย ๆ แต่เป็นการตั้งคำถามว่าเรากำลังทำให้สิ่งที่เลือกไว้มัวหมองหรือไม่ แล้วมองทางเลือกอื่นตามความเป็นจริง ไม่หลอกตัวเองว่าทางอื่นง่ายกว่า

เมื่อพูดกับตัวเอง ใช้ความหนักแน่นแบบที่ใช้กับเพื่อนที่เรารัก คือตรงไปตรงมาแต่ไม่ทำร้าย ถ้าเสียงตำหนิในใจรุนแรงจนเป็นทุกข์หรือซึมเศร้า ควรพูดคุยกับผู้เชี่ยวชาญ หรือโทรสายด่วนสุขภาพจิต ๑๓๒๓ (เบอร์ในประเทศไทย หากอยู่ต่างประเทศให้ติดต่อสายด่วนในประเทศที่อยู่)

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

มิตตามิตตชาดก: อาการ ๑๖ อย่างที่บอกว่าใครเป็นมิตร

มิตฺตามิตฺตชาตกํ

พระราชาถามว่าบัณฑิตจะรู้ได้อย่างไรว่าใครเป็นมิตรหรือไม่ใช่มิตร คำตอบคืออาการ ๑๖ อย่างที่เห็นได้และได้ยินได้ ตั…

อานาปาณกถา: ลมที่ละเอียดลงเหมือนเสียงกังสดาลที่ค่อย ๆ เบา

อานาปานกถา

คำอธิบายละเอียดของปฏิสัมภิทามรรคว่า เมื่อรู้ลมยาวลมสั้น ความพอใจและความปราโมทย์ทำให้ลมละเอียดลงจนใจวางเฉย และเ…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้