อายตนะ ๖
ศึกษาเชิงลึก

อายตนะ ๖

ฉ อายตนานิ

ประตูรับรู้ ๖ บาน — ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ทุกเรื่องที่เข้ามาในชีวิตเข้ามาทางนี้ทั้งหมด

๖ ข้อ

อายตนะคือที่ต่อ แบ่งเป็นภายใน ๖ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) และภายนอก ๖ (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ธรรมารมณ์) เมื่อทั้งสองฝ่ายมาเจอกันพร้อมวิญญาณ จึงเกิดผัสสะ แล้วต่อด้วยเวทนาและตัณหาตามลำดับในปฏิจจสมุปบาท

ทรงเรียกอายตนะว่า “สิ่งทั้งปวง” เพราะไม่มีอะไรในประสบการณ์ของเราที่ไม่ผ่านทางนี้ ใครที่ดูแลประตูทั้งหกได้ ก็เท่ากับดูแลต้นทางของทุกเรื่องในชีวิต

  1. ๑

    ตา — เห็นรูป จกฺขุ

    ประตูที่รับข้อมูลมากที่สุดและเร็วที่สุด สิ่งที่เห็นซ้ำ ๆ กลายเป็นความอยากและความคิดของเราโดยที่เราไม่ได้เลือก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    จัดหน้าจอแรกของมือถือให้เหลือเฉพาะสิ่งที่ตั้งใจใช้ การไม่เห็นตั้งแต่แรกง่ายกว่าการห้ามใจหลังเห็นแล้ว

  2. ๒

    หู — ได้ยินเสียง โสตํ

    เสียงเข้าถึงใจได้แม้ไม่ได้ตั้งใจฟัง ทั้งคำชม คำนินทา และเสียงรอบตัวที่กำหนดอารมณ์เราทั้งวันโดยไม่รู้ตัว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เลือกสิ่งที่ฟังระหว่างเดินทางให้ดี เพราะหนึ่งชั่วโมงที่ฟังทุกวันคือเนื้อหาที่เข้าไปในใจเรามากที่สุดในหนึ่งสัปดาห์

  3. ๓

    จมูก — รู้กลิ่น ฆานํ

    ประตูที่เชื่อมกับความทรงจำแรงที่สุด กลิ่นหนึ่งกลิ่นดึงความรู้สึกเก่ากลับมาได้ทั้งก้อนโดยไม่ต้องผ่านความคิด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้เป็นเครื่องมือฝึกสติได้ดี เวลาได้กลิ่นอะไรชัด ๆ ให้รู้ตัวสักครู่ว่ากำลังได้กลิ่นและใจตอบสนองอย่างไร

  4. ๔

    ลิ้น — รู้รส ชิวฺหา

    ประตูที่ผูกกับความเคยชินประจำวันมากที่สุด เพราะเรากินทุกวันและมักกินโดยไม่ได้รู้ตัวเลยสักคำ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    กินหนึ่งมื้อต่อวันโดยไม่ดูจอ รู้รสจริง ๆ ทุกคำ เป็นการฝึกสติที่ไม่ต้องหาเวลาเพิ่มเลย

  5. ๕

    กาย — รู้สัมผัส กาโย

    ประตูที่กว้างที่สุดเพราะครอบทั้งตัว ทั้งความร้อนเย็น ความเจ็บ และความสบาย เป็นฐานที่สติกลับมาเกาะได้ง่ายที่สุด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาใจฟุ้ง ให้กลับมารู้สึกที่ฝ่าเท้าหรือมือที่สัมผัสของ ความรู้สึกทางกายดึงใจกลับปัจจุบันได้ทันที

  6. ๖

    ใจ — รู้ธรรมารมณ์ มโน

    ประตูที่ทำงานตลอดเวลาแม้ปิดอีกห้าประตูหมดแล้ว รับทั้งความคิด ความจำ และอารมณ์ที่ผุดขึ้นเอง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ยอมรับว่าห้ามความคิดไม่ให้เกิดไม่ได้ สิ่งที่ทำได้คือรู้ทันว่ามันเกิดแล้ว และเลือกว่าจะเดินตามมันหรือไม่

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

หลักที่ใช้ได้จริงคืออินทรียสังวร — ไม่ได้แปลว่าห้ามดูห้ามฟัง แต่แปลว่ารู้ว่ากำลังรับอะไรเข้ามา และไม่ปล่อยให้มันลากไปทั้งวันโดยไม่รู้ตัว

วิธีง่ายที่สุดคือเลือกประตูที่เปิดกว้างที่สุดของตัวเองมาคุมสักบานหนึ่ง สำหรับคนยุคนี้มักเป็นตา — ลองกำหนดว่าจะไม่เปิดจอในบางช่วงของวัน แล้วสังเกตว่าทั้งวันเปลี่ยนไปแค่ไหน

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

โกสัมพิขันธกะ: สงฆ์ที่แตกกันกลับมาพร้อมเพรียงได้อย่างไร

ยถา ธมฺโม ตถา ปติฏฺฐาหิ

ภิกษุเมืองโกสัมพีแตกเป็นสองฝ่ายจนพระพุทธเจ้าห้ามไม่ฟัง ชาวบ้านจึงเลิกอุปถัมภ์ พระพุทธเจ้าทรงสอนวิธีดูว่าฝ่ายไห…

วังคีสเถรคาถาตอนท้าย: ถามถึงพระอุปัชฌาย์ที่จากไป

ปุจฺฉามิ สตฺถารมโนมปญฺญํ

คาถาสุดท้ายของเถรคาถา พระวังคีสะอดีตกวีทบทวนว่าเคยเร่ร่อนเพราะเมาในกาพย์กลอน จนได้ฟังธรรม แล้วทูลถามพระพุทธเจ้…

ขุททกวัตถุขันธกะ: ไม่แต่งตัวเพื่ออวด แต่ดูแลร่างกายเมื่อจำเป็น

ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธกํ

พระฉัพพัคคีย์สีกายกับต้นไม้ ใส่เครื่องประดับ ไว้ผมยาว ส่องกระจก แต่งหน้า ไปดูมหรสพ และสวดธรรมเป็นทำนองเพลง จนช…

วางอาวุธ ถึงสรณะ และรักษาศีล: อปทานของผู้ที่ถวายการเปลี่ยนตัวเอง

นิพฺพาเปถ สกํ จิตฺตํ

อปทานที่สิ่งซึ่งผู้เล่านำมาถวายไม่ใช่วัตถุ แต่เป็นการเปลี่ยนตัวเอง ทั้งการถึงสรณะกลางสนามรบ พรานที่ถึงสรณะ ผู้…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้