ภัทเทกรัตตสูตร: ผู้มีราตรีเดียวเจริญ
การฝึกจิต

ภัทเทกรัตตสูตร: ผู้มีราตรีเดียวเจริญ

ภทฺเทกรตฺตสุตฺตํ

ไม่ตามอดีต ไม่หวังอนาคต เห็นแจ้งสิ่งที่เกิดขึ้นตอนนี้ และทำความเพียรเสียวันนี้ — คาถาสั้นที่พระพุทธเจ้าทรงอธิบายเองว่า “อยู่กับปัจจุบัน” หมายถึงอะไรจริง ๆ

๕ ข้อ

ภัทเทกรัตตสูตรเป็นพระสูตรชุด ๔ สูตรในมัชฌิมนิกาย ที่อธิบายคาถาเดียวกันโดยพระพุทธเจ้า พระอานนท์ พระมหากัจจานะ และในเรื่องของจันทนเทวบุตร คาถานั้นกล่าวว่า

"ไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรหวังถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ละไปแล้ว สิ่งใดยังไม่มาถึง สิ่งนั้นก็ยังไม่ถึง ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้าในที่นั้น ๆ ไม่ง่อนแง่น ไม่คลอนแคลน ควรเจริญธรรมนั้นไว้ ควรทำความเพียรเสียในวันนี้ ใครจะรู้ว่าความตายจะมีในวันพรุ่งนี้ เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนามากย่อมไม่มี มุนีผู้สงบย่อมเรียกผู้ที่มีความเพียรอยู่อย่างนี้ ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืนว่า ผู้มีราตรีเดียวเจริญ"

สิ่งที่ทำให้พระสูตรนี้ต่างจากคำว่า "อยู่กับปัจจุบัน" ทั่วไป คือพระพุทธเจ้าทรงอธิบายต่อว่า การตามอดีตคือการเพลิดเพลินว่า "เราเคยมีรูปอย่างนี้ เคยมีความรู้สึกอย่างนี้" และการง่อนแง่นในปัจจุบันคือการยึดขันธ์ ๕ ที่มีอยู่ตอนนี้ว่าเป็นตน

  1. ๑

    ไม่ตามอดีต อตีตํ นานฺวาคเมยฺย

    ไม่นำความเพลิดเพลินไปผูกกับรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เคยมีในอดีต เช่น คิดว่า "เมื่อก่อนเราหน้าตาอย่างนั้น เคยรู้สึกอย่างนั้น" แล้วจมอยู่กับมัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทบทวนอดีตเพื่อเรียนรู้ได้ แต่ถ้ารู้ตัวว่ากำลังเปิดดูภาพเก่าซ้ำเพื่อจมกับความรู้สึก ให้ปิดแล้วกลับมาที่สิ่งที่ทำอยู่

  2. ๒

    ไม่หวังอนาคต นปฺปฏิกงฺเข อนาคตํ

    ไม่นำความเพลิดเพลินไปผูกกับขันธ์ที่ยังไม่มาถึง เช่น คิดว่า "ขอให้เราได้เป็นอย่างนั้นในอนาคต" จนใจลอยไปอยู่ที่ภาพนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    วางแผนอนาคตแล้วลงมือทำขั้นแรกทันที แผนที่ไม่มีขั้นแรกคือความฝันที่กำลังพาใจออกจากปัจจุบัน

  3. ๓

    เห็นแจ้งปัจจุบันโดยไม่ง่อนแง่น ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสติ อสํหีรํ อสํกุปฺปํ

    เห็นสิ่งที่เกิดขึ้นตอนนี้ตามจริง โดยไม่ยึดขันธ์ ๕ ในปัจจุบันว่าเป็นตน จึงไม่ถูกพัดพาไปและไม่คลอนแคลน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    อยู่กับปัจจุบันไม่ได้แปลว่าทำตามความรู้สึกตอนนี้ แต่คือเห็นความรู้สึกตอนนี้โดยไม่ต้องเป็นมัน

  4. ๔

    ทำความเพียรเสียวันนี้ อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ โก ชญฺญา มรณํ สุเว

    ความเพียรควรทำในวันนี้ ใครจะรู้ว่าความตายจะมาถึงในวันพรุ่งนี้ เพราะไม่มีใครต่อรองผัดผ่อนกับความตายได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เลือกหนึ่งเรื่องดีที่ผัดไว้นานที่สุด แล้วทำขั้นแรกให้เสร็จก่อนนอนคืนนี้

  5. ๕

    ผู้มีราตรีเดียวเจริญ ภทฺเทกรตฺโต

    ผู้ที่อยู่อย่างมีความเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืนเช่นนี้ แม้มีชีวิตเพียงคืนเดียว ก็ชื่อว่าคืนนั้นเป็นคืนที่ดีงาม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    วัดคุณค่าของวันด้วยคุณภาพของใจในวันนั้น ไม่ใช่ด้วยจำนวนวันที่เหลือ อ่านคู่กับหน้ามรณสติ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คำว่าอยู่กับปัจจุบันมักถูกใช้หมายถึงการไม่คิดเรื่องเก่าหรือไม่วางแผนอนาคต แต่ในพระสูตรไม่ได้ห้ามการวางแผนหรือการทบทวน สิ่งที่ห้ามคือความเพลิดเพลินผูกพัน — การจมกับภาพเก่า และการฝันถึงภาพที่อยากได้ในอนาคตจนใจไม่อยู่กับชีวิตจริง

ท่อนที่ใช้ได้ทุกวันคือ "ควรทำความเพียรเสียในวันนี้" ลองอ่านคาถานี้ตอนเช้า แล้วเลือกหนึ่งอย่างที่ผัดมาหลายวันมาทำให้เสร็จ

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

สุชาตชาดก: ลูกผู้ป้อนหญ้าวัวตาย เพื่อถอนลูกศรแห่งความโศกของพ่อ

สุชาตชาตกํ

พ่อที่จมอยู่กับความโศกถึงปู่ได้สติเมื่อเห็นลูกเอาหญ้าไปป้อนวัวที่ตายแล้ว ลูกชี้ว่าวัวยังมีร่างครบ แต่ปู่ไม่เหล…

เกวัฏฏสูตร: ภิกษุถามเทวดาไปจนถึงมหาพรหม กับนกดูฝั่ง

ตีรทสฺสึ สกุณํ

ภิกษุรูปหนึ่งสงสัยว่ามหาภูตรูป ๔ ดับไม่มีเหลือที่ไหน จึงไปถามเทวดาทีละชั้นจนถึงมหาพรหม ไม่มีใครรู้ มหาพรหมอายจ…

ธรรมจักรกถา: ความรู้ห้าชั้น และจักรที่หมุนด้วยธรรม

ธมฺมจกฺกกถา

ปฏิสัมภิทามรรคยกพระปฐมเทศนามาอธิบายทีละคำ ว่าจักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา และแสงสว่างที่เกิดขึ้นในอริยสัจแต่ละข้อหมาย…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้