มหาสัจจกสูตร: ทรมานตนไม่ใช่ทางตรัสรู้

ในมหาสัจจกสูตร มัชฌิมนิกาย ที่ป่ามหาวันใกล้กรุงเวสาลี สัจจกนิครนถ์เข้ามาทูลว่า สมณพราหมณ์บางพวกขวนขวายอบรมกายแต่ไม่อบรมจิต บางพวกอบรมจิตแต่ไม่อบรมกาย พระพุทธเจ้าทรงอธิบายว่า คนที่ไม่ได้อบรมกายและจิต เมื่อสุขเวทนาเกิดก็ติดใจ เมื่อทุกขเวทนาเกิดก็เศร้าโศกคร่ำครวญ ทั้งสุขและทุกข์เข้าครอบงำจิตได้ ส่วนอริยสาวกที่อบรมแล้ว สุขและทุกข์ไม่ครอบงำจิต

สัจจกะทูลถามว่าเคยมีสุขเวทนาหรือทุกขเวทนาที่ครอบงำจิตของพระองค์บ้างไหม พระพุทธเจ้าจึงทรงเล่าการแสวงหาก่อนตรัสรู้ ตั้งแต่ออกผนวช ศึกษากับอาฬารดาบสและอุทกดาบส อุปมาไม้สีไฟสามข้อ การบำเพ็ญทุกรกิริยาอย่างหนัก ทั้งกลั้นลมหายใจและอดอาหารจนร่างกายซูบผอมอย่างยิ่ง แต่ก็ไม่ได้บรรลุธรรมที่ยิ่งกว่ามนุษย์ธรรมดา

แล้วทรงระลึกถึงครั้งที่ประทับใต้ร่มหว้าและเข้าปฐมฌาน จึงทรงเห็นว่านั่นคือทางตรัสรู้ ทรงกลับมาเสวยอาหาร ปัญจวัคคีย์ผิดหวังและจากไป จากนั้นทรงบรรลุฌาน ๔ และวิชชา ๓ ทรงยืนยันว่าแม้ในช่วงนั้น ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นก็ไม่ครอบงำจิตของพระองค์