มหาตัณหาสังขยสูตร: วิญญาณไม่ใช่ผู้ท่องเที่ยว
ศึกษาเชิงลึก

มหาตัณหาสังขยสูตร: วิญญาณไม่ใช่ผู้ท่องเที่ยว

มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ

ภิกษุสาติเห็นว่าวิญญาณดวงเดิมท่องเที่ยวไปในสังสาร พระพุทธเจ้าตรัสว่าวิญญาณเกิดเพราะปัจจัย และเรียกชื่อตามปัจจัย เหมือนไฟที่เรียกชื่อตามเชื้อ แล้วทรงแสดงปฏิจจสมุปบาททั้งสายเกิดสายดับ ชีวิตตั้งแต่ในครรภ์ และความหลุดพ้นด้วยความสิ้นตัณหา

๘ ข้อ

ในมหาตัณหาสังขยสูตร มัชฌิมนิกาย ภิกษุชื่อสาติ บุตรชาวประมง เกิดความเห็นผิดว่า ตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง วิญญาณนี้แหละท่องเที่ยวแล่นไป ไม่ใช่อื่น ภิกษุหลายรูปทักท้วงว่าพระพุทธเจ้าตรัสไว้หลายแง่มุมว่าวิญญาณเกิดเพราะอาศัยปัจจัย เว้นปัจจัยแล้ววิญญาณเกิดไม่ได้ แต่สาติยังยืนยัน ภิกษุเหล่านั้นจึงไปกราบทูล

เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสถามว่าวิญญาณนั้นเป็นอย่างไร สาติทูลว่าคือสภาวะที่พูดได้ รับรู้ได้ เสวยผลของกรรมดีกรรมชั่วในที่นั้น ๆ พระพุทธเจ้าทรงตำหนิว่าเขากล่าวตู่พระองค์และทำร้ายตัวเอง แล้วทรงอธิบายว่าวิญญาณอาศัยปัจจัยใดเกิดขึ้น ก็เรียกชื่อตามปัจจัยนั้น เหมือนไฟที่เรียกชื่อตามเชื้อ

จากนั้นทรงซักถามภิกษุทั้งหลายเรื่องสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว อาหาร ๔ และปฏิจจสมุปบาททั้งสายเกิดและสายดับ ทรงเตือนไม่ให้ยึดแม้ความเห็นที่บริสุทธิ์นี้ ทรงแสดงชีวิตตั้งแต่การเกิดในครรภ์ การเติบโต การติดในกามคุณ จนถึงผู้ที่ได้ฟังธรรม ออกบวช ฝึกตน และไม่เพลินในเวทนา ท้ายพระสูตรตรัสให้จำคำสอนนี้ไว้ว่าเป็นความหลุดพ้นด้วยความสิ้นตัณหาโดยย่อ

  1. ๑

    ความเห็นผิดของภิกษุสาติ ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรติ อนญฺญํ

    สาติเห็นว่าวิญญาณดวงเดิมท่องเที่ยวไปโดยไม่เปลี่ยนแปลง และอธิบายว่าคือสิ่งที่พูดได้ รับรู้ได้ เสวยผลกรรม พระพุทธเจ้าตรัสว่าความเห็นนี้กล่าวตู่พระองค์ ทำร้ายตัวเอง และเป็นไปเพื่อทุกข์ยาวนาน แม้ภิกษุรูปอื่นทักท้วงหลายครั้ง สาติก็ยังยึดไว้แน่น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อมีคนทักว่าเราเข้าใจอะไรผิด ลองกลับไปตรวจกับต้นฉบับหรือถามผู้รู้ก่อนยืนยัน ความมั่นใจไม่ใช่หลักฐานว่าเข้าใจถูก

  2. ๒

    วิญญาณเรียกชื่อตามปัจจัย เหมือนไฟเรียกตามเชื้อ ยํ ยเทว ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ เตน เตเนว สงฺขํ คจฺฉติ

    วิญญาณอาศัยตากับรูปเกิดขึ้น ก็เรียกว่าจักขุวิญญาณ อาศัยหูกับเสียงก็เรียกว่าโสตวิญญาณ ไปจนถึงใจกับธรรมารมณ์ก็เรียกว่ามโนวิญญาณ เหมือนไฟที่ติดจากไม้เรียกว่าไฟไม้ ติดจากหญ้าเรียกว่าไฟหญ้า ติดจากแกลบเรียกว่าไฟแกลบ ไม่มีไฟลอย ๆ ที่ย้ายจากเชื้อหนึ่งไปอีกเชื้อหนึ่ง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาอ่านข้อความแล้วโกรธ ให้เห็นว่าความโกรธนั้นเกิดจากตา ข้อความ และการตีความมาประจวบกัน ไม่ใช่ความโกรธที่รอเราอยู่ก่อนแล้ว

  3. ๓

    เห็นว่าสิ่งนี้เกิดแล้ว เกิดเพราะอาหาร ดับเพราะอาหารดับ ภูตมิทนฺติ ปสฺสถ

    พระพุทธเจ้าทรงถามภิกษุว่า เห็นหรือไม่ว่าสิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว เกิดเพราะอาหาร และเมื่ออาหารดับก็มีความดับเป็นธรรมดา (ฉบับแปลไทยระบุว่าหมายถึงขันธ์ ๕) ความสงสัยเกิดเพราะยังไม่เห็นชัดในสามข้อนี้ และหมดไปเมื่อเห็นด้วยปัญญาตามจริง แล้วทรงแสดงว่าอาหาร ๔ มีตัณหาเป็นเหตุ ตัณหามีเวทนาเป็นเหตุ ย้อนไปจนถึงอวิชชา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อความเครียดเกิดขึ้น ถามสามข้อ: มันเกิดขึ้นแล้วจริงไหม อะไรหล่อเลี้ยงมันอยู่ และถ้าหยุดป้อนสิ่งนั้น มันจะดับไหม

  4. ๔

    ธรรมเหมือนแพ แม้ความเห็นที่บริสุทธิ์ก็ไม่ยึด นิตฺถรณตฺถาย โน คหณตฺถาย

    พระพุทธเจ้าตรัสว่า ถ้าภิกษุติดอยู่ เพลิดเพลิน หวงแหนความเห็นที่บริสุทธิ์ผ่องใสนี้ว่าเป็นของเรา ก็ไม่ชื่อว่ารู้ทั่วถึงธรรมที่ทรงแสดงเปรียบด้วยแพ (ฉบับแปลไทยใช้คำว่าทุ่น) ซึ่งมีไว้เพื่อข้ามพ้น ไม่ใช่เพื่อยึดถือไว้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้สึกว่าตัวเองเข้าใจธรรมะถูกกว่าคนอื่น นั่นคือสัญญาณให้วางความเห็นลงบ้าง ความรู้ที่ถูกต้องมีไว้ใช้ข้าม ไม่ใช่ไว้แบกหรือไว้เถียง

  5. ๕

    ปฏิจจสมุปบาททั้งสายเกิดและสายดับ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ

    ทรงถามทวนทีละข้อทั้งสายเกิด ตั้งแต่เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยจึงมีสังขาร จนถึงชรามรณะและทุกข์ทั้งปวง และสายดับ ตั้งแต่อวิชชาดับจนทุกข์ทั้งปวงดับ ภิกษุตอบได้ทุกข้อ แล้วทรงสรุปว่า เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิด สิ่งนี้จึงเกิด เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ก็ไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้ก็ดับ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม อ่านคู่กับหน้าปฏิจจสมุปบาท ซึ่งอธิบายแต่ละองค์อย่างละเอียด

  6. ๖

    รู้เห็นเอง ไม่ใช่พูดตามเพราะเคารพครู ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ

    ผู้ที่รู้เห็นอย่างนี้จะไม่แล่นไปสงสัยว่าในอดีตเราเคยมีหรือไม่ เคยเป็นอะไร ในอนาคตจะเป็นอะไร หรือตอนนี้เราคืออะไร มาจากไหน จะไปไหน และจะไม่พูดว่า "พระศาสดาเป็นครูของเรา เราพูดอย่างนี้เพราะเคารพท่าน" แต่จะพูดถึงสิ่งที่รู้เห็นด้วยตนเอง พระพุทธเจ้าตรัสว่านี่คือความหมายของคำว่าธรรมเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่จำกัดกาล ควรเรียกให้มาดู

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่ออธิบายหลักธรรมให้คนอื่นฟัง แยกให้ชัดว่าส่วนไหนเราเห็นจริงในชีวิตตัวเอง ส่วนไหนแค่จำมา แล้วพูดอย่างซื่อตรงตามนั้น

  7. ๗

    ชีวิตตั้งแต่ในครรภ์จนเติบโต ติณฺณํ สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ

    การเกิดของทารกมีได้เมื่อปัจจัยสามอย่างประชุมกัน คือ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน มารดาอยู่ในช่วงที่ตั้งครรภ์ได้ และมีสัตว์ที่จะมาเกิดปรากฏ มารดาอุ้มท้องเก้าหรือสิบเดือนด้วยความเสี่ยงชีวิต แล้วเลี้ยงด้วยน้ำนม ซึ่งในอริยวินัยนับว่าเป็นโลหิต เด็กเติบโตขึ้นเล่นของเล่นอย่างไถเล็ก รถเล็ก ธนูเล็ก เมื่อโตขึ้นก็พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ กำหนัดในสิ่งที่น่ารัก ขัดเคืองในสิ่งที่น่าชัง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    นึกถึงความเสี่ยงชีวิตที่แม่ยอมรับเพื่อให้เราเกิดมา เป็นเหตุผลที่ดีพอจะโทรหาหรือดูแลท่านให้มากขึ้นในสัปดาห์นี้

  8. ๘

    ความเพลินในเวทนาคืออุปาทาน ยา เวทนาสุ นนฺที ตทุปาทานํ

    ผู้ที่ติดในความยินดียินร้าย เสวยเวทนาใดก็เพลิดเพลินติดใจ ความเพลินในเวทนานั้นเป็นอุปาทาน ต่อไปเป็นภพ ชาติ และทุกข์ ส่วนผู้ที่ได้ฟังธรรม ออกบวช ถือศีล สำรวมอินทรีย์ มีสติสัมปชัญญะ ละนิวรณ์ และบรรลุฌาน เมื่อเห็นรูปก็ไม่กำหนัด ไม่ขัดเคือง ไม่เพลินในเวทนา ความเพลินดับ อุปาทานและทุกข์ทั้งปวงก็ดับ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อกินของอร่อยหรือได้รับคำชม สังเกตจังหวะที่ใจเริ่ม "อยากให้มีอีก" จังหวะนั้นคือจุดที่ความเพลินเริ่มกลายเป็นการยึด

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

หลายคนเข้าใจการเวียนว่ายตายเกิดว่ามี "ตัวรู้" ดวงเดียวย้ายจากร่างหนึ่งไปอีกร่างหนึ่งเหมือนคนย้ายบ้าน พระสูตรนี้บอกชัดว่าความเข้าใจแบบนั้นไม่ใช่คำสอนของพระพุทธเจ้า การรับรู้แต่ละครั้งเกิดเพราะมีเหตุปัจจัยประชุมกัน

ในชีวิตประจำวัน ข้อนี้ช่วยให้เห็นว่าความหงุดหงิดตอนเช้ากับความสบายใจตอนเย็นไม่ใช่ "ตัวเรา" ตัวเดียวที่เปลี่ยนอารมณ์ แต่เป็นการรับรู้ที่เกิดจากเหตุต่างกัน เมื่อเปลี่ยนเหตุ ผลก็เปลี่ยน

พระสูตรนี้เป็นเนื้อหาเชิงลึก เรื่องการเกิดในครรภ์และการเวียนเกิดควรศึกษาประกอบกับพระสูตรอื่น ไม่ควรสรุปจากพระสูตรเดียว ส่วนที่ใช้ได้ทันทีคือการสังเกตว่าความเพลินในเวทนาเป็นจุดที่ทุกข์เริ่มก่อตัว

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

อินทริยยมก อดีตและอนาคต: เคยมีครบ แต่ข้างหน้าไม่เหมือนกัน

ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิตฺถ

เมื่อถามเป็นกาลอดีตตามตัวบุคคล คู่อินทรีย์ที่คัมภีร์ถามตอบว่าถูกแล้วทั้งหมด รวมทั้งความเป็นหญิงและความเป็นชาย …

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้