การฝึกจิต

นตุมหากสูตร: สิ่งใดไม่ใช่ของเธอ จงละเสีย

นตุมฺหากสุตฺตํ

รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ไม่ใช่ของเรา ละได้แล้วจะเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุข เหมือนเมื่อคนเก็บหญ้าและกิ่งไม้ในเชตวันไปเผา ภิกษุก็ไม่คิดว่า "เขากำลังเอาเราไป"

๖ ข้อ

ในนตุมหากสูตร ขันธสังยุต สังยุตตนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสกับภิกษุว่า สิ่งใดไม่ใช่ของเธอ จงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอละได้แล้วจะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุข แล้วทรงระบุว่าสิ่งที่ไม่ใช่ของเธอ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ

พระองค์ทรงยกอุปมาถามภิกษุว่า ถ้าคนนำหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ในเชตวันไปเผาหรือทำอะไรตามต้องการ เธอจะคิดไหมว่าเขากำลังนำเราไป เผาเรา ภิกษุตอบว่าไม่ เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่ใช่ตนหรือของเนื่องในตน

นตุมหากสูตรที่ ๒ ซึ่งอยู่ถัดไปกล่าวเนื้อความเดียวกันโดยไม่มีอุปมา และคำสอนเดียวกันนี้ยังปรากฏในอลคัททูปมสูตร มัชฌิมนิกายด้วย

๑

สิ่งใดไม่ใช่ของเธอ จงละสิ่งนั้น ยํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ

พระสูตรเปิดด้วยหลักการสั้น ๆ ว่า สิ่งใดไม่ใช่ของเธอ จงละสิ่งนั้นเสีย แล้วจึงตรัสถามว่าอะไรไม่ใช่ของเธอ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อหนักใจกับเรื่องใด ลองแยกว่าส่วนไหนเป็นของเราจริง ๆ ที่ควบคุมได้ ส่วนไหนไม่ใช่ แล้ววางส่วนที่ไม่ใช่ลง
๒

รูปไม่ใช่ของเธอ รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ

รูปคือร่างกายและสิ่งที่เป็นรูปธรรม ไม่ใช่ของเธอ จงละรูปนั้นเสีย รูปที่ละได้แล้วจะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุข

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อเห็นริ้วรอยหรือผมหงอกในกระจก ให้ดูแลร่างกายตามสมควร แต่ไม่ต้องทุกข์ราวกับว่าตัวตนของเรากำลังพังลง
๓

เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็ไม่ใช่ของเธอ วิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ

ทรงกล่าวอย่างเดียวกันกับเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ว่าไม่ใช่ของเธอ จงละเสีย สิ่งที่ละได้แล้วจะเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุข

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่ออารมณ์ขุ่นมัวเกิดขึ้น ลองเปลี่ยนประโยคในใจจาก "ฉันโกรธ" เป็น "ความโกรธกำลังเกิดขึ้น" ระยะห่างเล็ก ๆ นี้ช่วยให้ไม่ทำตามอารมณ์ทันที
๔

อุปมาหญ้าและกิ่งไม้ในเชตวัน ยํ อิมสฺมึ เชตวเน ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ

ถ้าคนนำหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ในเชตวันไป เผา หรือทำตามต้องการ ภิกษุจะไม่คิดว่า "เขากำลังนำเราไป เผาเรา" แม้ภิกษุจะอยู่ในเชตวันนั้นทุกวันก็ตาม

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อสิ่งที่อยู่รอบตัวเปลี่ยนไป เช่น ย้ายที่ทำงาน ของที่ใช้ประจำหาย หรือความสามารถบางอย่างลดลง ให้นึกถึงใบไม้ในอาราม มันอยู่ใกล้เรา แต่ไม่ใช่ตัวเรา
๕

เพราะไม่ใช่ตนหรือของเนื่องในตน น หิ โน เอตํ ภนฺเต อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา

ภิกษุตอบเหตุที่ไม่คิดอย่างนั้นว่า เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่ใช่ตนหรือสิ่งที่นับเนื่องในตน พระพุทธเจ้าตรัสว่าขันธ์ ๕ ก็เช่นเดียวกัน

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ก่อนนอน ลองทบทวนว่าวันนี้ทุกข์ใจเพราะยึดสิ่งใดว่าเป็น "ของฉัน" บ้าง เช่น ความคิดเห็น ชื่อเสียง หรือความรู้สึก
๖

ละแล้วเพื่อประโยชน์และความสุข ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ

พระสูตรย้ำหลายครั้งว่า สิ่งที่ละได้แล้วจะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุข การละในที่นี้จึงไม่ได้ให้ผลเป็นความสูญเสีย แต่เป็นความเบาสบาย

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
สังเกตความรู้สึกหลังจากยอมปล่อยความคิดเห็นที่เถียงมาทั้งวัน มักจะรู้สึกโล่งมากกว่าเสียดาย นั่นคือตัวอย่างเล็ก ๆ ของสุขจากการละ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คำว่า "ละ" ในพระสูตรนี้ไม่ได้หมายถึงให้ทิ้งร่างกายหรือไม่ดูแลตัวเอง ในราธสังยุตทรงอธิบายการละขันธ์ว่าคือการละความพอใจ ความกำหนัด และความเพลิดเพลินในขันธ์ เรายังกินข้าว รักษาสุขภาพ และใช้ความคิดได้ตามปกติ เพียงแต่ไม่ยึดว่าทั้งหมดนั้นคือ "ตัวเรา" ที่ต้องเป็นอย่างใจ

อุปมาหญ้าในเชตวันใช้ได้ดีกับความเจ็บปวดทางใจเล็ก ๆ น้อย ๆ ในชีวิต เช่น เมื่อความจำเริ่มแย่ลง เมื่อรูปร่างเปลี่ยน หรือเมื่อความรู้สึกบางอย่างหายไป ถ้าเห็นว่าสิ่งเหล่านั้นเป็นเหมือนใบไม้ที่ร่วงไปตามธรรมชาติ ใจจะไม่รู้สึกว่า "ตัวเรา" ถูกพรากไป

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน