นันทมาณวกปัญหานิทเทส: มุนีไม่ได้วัดกันที่ความรู้

นิทเทสเป็นคัมภีร์ในขุททกนิกาย พระสุตตันตปิฎก ทำหน้าที่อธิบายพระสูตรในสุตตนิบาตทีละคำ ในนันทมาณวกปัญหานิทเทส จูฬนิทเทส ท่านอธิบายปัญหาของนันทมาณพในปารายนวรรค นันทะทูลถามว่า คนทั้งหลายกล่าวว่ามีมุนีอยู่ในโลก เขาเรียกผู้ที่มีญาณว่ามุนี หรือเรียกผู้ที่มีวิถีชีวิตแบบนักบวชว่ามุนี พระพุทธเจ้าตรัสว่า ผู้ฉลาดไม่เรียกบุคคลว่ามุนีเพราะความเห็น การสดับ หรือญาณ ผู้ที่ทำลายเสนาแล้ว ไม่มีทุกข์ ไม่มีความหวัง เที่ยวไป ผู้นั้นคือมุนี

นันทะทูลถามต่อว่า สมณพราหมณ์ที่กล่าวว่าความบริสุทธิ์มาจากสิ่งที่เห็นและได้ยิน จากศีลและวัตร หรือจากมงคลหลายอย่าง ถ้าสำรวมประพฤติตามนั้นจะข้ามชาติและชราได้หรือไม่ ตรัสว่าข้ามไม่ได้ เมื่อทูลถามว่าแล้วใครข้ามได้ ตรัสว่า เราไม่ได้กล่าวว่าสมณพราหมณ์ทั้งหมดถูกชาติและชราห่อหุ้ม ผู้ที่ละสิ่งที่เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ศีลและวัตร และมงคลทั้งหมด กำหนดรู้ตัณหา ไม่มีอาสวะ ผู้นั้นข้ามโอฆะได้แล้ว นันทะกล่าวชื่นชมพระดำรัสนั้น

นิทเทสอธิบายว่า ญาณที่นันทะถามถึงคือญาณในสมาบัติแปดหรืออภิญญาห้า ส่วนวิถีชีวิตคือความเพียรของผู้เป็นอยู่อย่างลำบากและทำกิจที่ทำได้ยากยิ่ง และขยายคำว่าเสนาด้วยคาถาเรื่องเสนามาร