หลักธรรม › วิเวกกถา: ศีลเป็นแผ่นดิน วิเวกเป็นทิศทาง
วิเวกกถา: ศีลเป็นแผ่นดิน วิเวกเป็นทิศทาง
ศึกษาเชิงลึก

วิเวกกถา: ศีลเป็นแผ่นดิน วิเวกเป็นทิศทาง

วิเวกกถา

งานที่ใช้กำลังทุกอย่างต้องอาศัยแผ่นดิน พืชทุกชนิดงอกงามบนแผ่นดิน การเจริญมรรคก็ต้องอาศัยศีล และองค์มรรคแต่ละข้ออาศัยวิเวก วิราคะ นิโรธ น้อมไปในความสละ พร้อมวิเวก ๕ ระดับ ตั้งแต่ข่มไว้ได้ชั่วคราวจนถึงนิพพาน

๘ ข้อ

ในวิเวกกถา ปัญญาวรรค ปฏิสัมภิทามรรค ขุททกนิกาย ยกพระพุทธพจน์ที่พระนครสาวัตถีขึ้นก่อนว่า การงานที่ต้องทำด้วยกำลังทุกอย่างต้องอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดิน ภิกษุก็อาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีล แล้วเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ เหมือนพืชพันธุ์ที่อาศัยแผ่นดินจึงเจริญงอกงามไพบูลย์ พระพุทธพจน์นี้มีในพลกรณียวรรค มัคคสังยุต ด้วย

ปฏิสัมภิทามรรคเป็นคัมภีร์ในพระไตรปิฎกที่อธิบายธรรมอย่างเป็นระบบคล้ายคำอธิบายชั้นหลัง ตามประเพณีถือว่าพระสารีบุตรเป็นผู้แสดง ในกถานี้ท่านขยายคำว่า "อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในความสละ" ว่าแต่ละคำมี ๕ ระดับ

จากนั้นท่านใช้โครงเดียวกันกับโพชฌงค์ ๗ พละ ๕ และอินทรีย์ ๕ แสดงว่าธรรมฝ่ายการตรัสรู้เหล่านี้ล้วนมีศีลเป็นพื้น และมีวิเวกเป็นทิศทาง

  1. ๑

    งานทุกอย่างต้องอาศัยแผ่นดิน ปฐวึ นิสฺสาย ปฐวิยํ ปติฏฺฐาย

    การงานที่ต้องทำด้วยกำลังทั้งหมด ต้องอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดินจึงทำได้ ภิกษุก็อาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีล จึงเจริญ ทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนตั้งเป้าหมายด้านการฝึกใจ ให้ตรวจพื้นฐานก่อนว่ามีเรื่องไหนที่ยังเบียดเบียนคนอื่นหรือตัวเองอยู่

  2. ๒

    พืชงอกงามเพราะแผ่นดิน วีชคามภูตคามา วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ

    พืชคามและภูตคามทั้งหลายอาศัยแผ่นดินจึงเจริญงอกงามไพบูลย์ ผู้ที่อาศัยศีลเจริญมรรคก็ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมทั้งหลายฉันนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความก้าวหน้าทางใจเติบโตอย่างต้นไม้ ไม่ใช่อย่างการกดสวิตช์ ให้ดูแลพื้นฐานทุกวันแม้ยังไม่เห็นผล

  3. ๓

    องค์มรรคอาศัยวิเวก วิราคะ นิโรธ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ

    สัมมาทิฐิไปจนถึงสัมมาสมาธิ แต่ละข้อเจริญโดยอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ และน้อมไปในความสละ ท่านอธิบายว่าวิเวก วิราคะ นิโรธ และความสละ แต่ละอย่างมี ๕ ระดับที่มีชื่อเรียกชุดเดียวกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาทำความดี ให้ถามว่าสิ่งนี้พาใจไปทางปล่อยวางหรือทางยึดเพิ่ม ถ้าทำบุญแล้วอยากได้หน้า ทิศทางยังไม่ตรง

  4. ๔

    วิเวกด้วยการข่มไว้ วิกฺขมฺภนวิเวโก

    วิกขัมภนวิเวก คือความสงัดจากนิวรณ์ของผู้เจริญปฐมฌาน นิวรณ์ถูกข่มไว้ด้วยกำลังของสมาธิ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ช่วงที่ใจสงบระหว่างนั่งสมาธิ ความโกรธหรือความอยากที่หายไปเป็นเพียงถูกข่มไว้ อย่าประมาทเมื่อลุกจากที่นั่ง

  5. ๕

    วิเวกด้วยองค์นั้น ๆ ตทงฺควิเวโก

    ตทังควิเวก คือความสงัดในการละทิฐิด้วยองค์นั้น ๆ ของผู้เจริญสมาธิอันเป็นส่วนแห่งการทำลายกิเลส คือละได้เป็นเรื่อง ๆ ยังไม่ใช่การตัดขาด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นว่าความคิดแบบหนึ่งผิด ให้ใช้ความเข้าใจที่ถูกแทนที่ตรงจุดนั้นทันที เช่น เมื่อคิดว่าสิ่งนี้จะอยู่กับเราตลอด ให้พิจารณาความไม่เที่ยงของมัน

  6. ๖

    วิเวกด้วยการตัดขาดและการสงบระงับ สมุจฺเฉทวิเวโก

    สมุจเฉทวิเวก คือความสงัดของผู้เจริญโลกุตรมรรคอันให้ถึงความสิ้นกิเลส ส่วนปฏิปัสสัทธิวิเวก คือความสงัดในขณะแห่งผล ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    รู้ไว้ว่าความสงบที่ได้จากการฝึกทุกวันเป็นบันไดขั้นต้น เป้าหมายของทางนี้คือการตัดราก ไม่ใช่แค่กดไว้

  7. ๗

    วิเวกคือการออกไปพ้น นิสฺสรณวิเวโก จ นิโรโธ นิพฺพานํ

    นิสสรณวิเวก คือนิโรธ ได้แก่นิพพาน เป็นความสงัดขั้นสุดท้าย วิราคะ นิโรธ และความสละ ก็แบ่งเป็น ๕ ระดับด้วยชื่อเดียวกันนี้ ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้สึกว่าการปฏิบัติไม่มีจุดหมาย ให้นึกว่าความสงัดทุกระดับชี้ไปทางเดียวกัน คือความพ้นทุกข์

  8. ๘

    ฉันทะ ศรัทธา และใจที่ตั้งมั่นดี ฉนฺทชาโต โหติ สทฺธาธิมุตฺโต จิตฺตํ จสฺส สฺวาธิฏฺฐิตํ

    ในวิเวก วิราคะ นิโรธ และความสละทั้ง ๕ ระดับนี้ ผู้ฝึกเป็นผู้เกิดฉันทะ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นด้วยดี

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าการภาวนาเริ่มจืด ให้ทบทวนว่ายังมีความพอใจและความเชื่อมั่นในทางนี้อยู่ไหม แล้วหล่อเลี้ยงด้วยการฟังธรรมหรือคบคนที่ปฏิบัติ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

หลายคนอยากได้ความสงบหรือปัญญาทันที โดยข้ามเรื่องพื้นฐานอย่างความซื่อตรงและการไม่เบียดเบียน กถานี้เตือนว่าไม่มีใครทำงานหนักกลางอากาศได้ ศีลคือพื้นดินที่ทำให้การฝึกอย่างอื่นตั้งอยู่ได้

วิเวก ๕ ระดับช่วยให้เห็นว่าความสงัดมีหลายชั้น การที่ใจปลอดจากนิวรณ์ได้ชั่วคราวระหว่างนั่งสมาธิก็เป็นวิเวกชนิดหนึ่ง ไม่ต้องรอให้กิเลสหมดก่อนจึงจะนับว่าได้ความสงัด แต่ก็ไม่ควรเข้าใจว่าความสงบชั่วคราวคือจุดหมาย

ในชีวิตประจำวัน ลองถามว่าสิ่งที่กำลังฝึกหรือกำลังทำความดีอยู่ พาใจไปทางคลายและปล่อย หรือไปทางยึดและสะสมเพิ่ม นั่นคือการตรวจทิศทางของวิเวก

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ฐานสูตร: สิ่งที่ไม่ชอบแต่มีประโยชน์ กับสิ่งที่ชอบแต่ให้โทษ

ฐานสุตฺตํ

สิ่งที่ต้องทำมี ๔ แบบ ไม่ชอบและให้โทษ ไม่ชอบแต่มีประโยชน์ ชอบแต่ให้โทษ และชอบทั้งมีประโยชน์ สองแบบตรงกลางคือที…
เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้