การฝึกจิต

สมาธิสังยุต: ความชำนาญในสมาธิมีหลายด้าน

สมาธิสฺมึ สมาธิกุสโล

ผู้ได้ฌานบางคนตั้งจิตมั่นได้ดี แต่เข้า อยู่ หรือออกจากสมาธิไม่คล่อง บางคนกลับกัน พระพุทธเจ้าทรงจับความชำนาญมาเทียบกันทีละคู่ แล้วตรัสว่าผู้ชำนาญทั้งสองด้านเป็นผู้เลิศ เหมือนหัวเนยใสที่เลิศกว่าผลิตภัณฑ์จากนมทั้งหมด

๘ ข้อ

สมาธิสังยุต ในขันธวารวรรค สังยุตตนิกาย (ฉบับบาลีบางฉบับเรียกว่าฌานสังยุต) เป็นสังยุตสั้นที่ทุกสูตรมีโครงเดียวกัน พระพุทธเจ้าตรัสว่าผู้ได้ฌานมี ๔ จำพวก คือ ชำนาญด้านหนึ่งแต่ไม่ชำนาญอีกด้าน ชำนาญอีกด้านแต่ไม่ชำนาญด้านแรก ไม่ชำนาญทั้งสองด้าน และชำนาญทั้งสองด้าน แล้วตรัสว่าผู้ชำนาญทั้งสองด้านเป็นผู้เลิศ ประเสริฐที่สุด เป็นประธาน และสูงสุด

ความชำนาญที่ยกมาเทียบกันมีหลายด้าน ได้แก่ การตั้งจิตมั่นในสมาธิ การเข้าสมาธิ การตั้งอยู่ในสมาธิ การออกจากสมาธิ ความเป็นผู้ฉลาดในสมาธิ (กลฺลิต) อารมณ์ในสมาธิ โคจรในสมาธิ การน้อมจิตไปในสมาธิ การทำความเคารพในสมาธิ การทำความเพียรติดต่อ และการทำความสบาย (สัปปายะ) ในสมาธิ ตอนแรกจับคู่กับการตั้งจิตมั่น แล้วจับคู่ข้อที่เหลือกันเองต่อไป ท้ายสังยุตบอกว่าสูตรอื่นอีกจำนวนมากให้ขยายตามนัยนี้

พระสูตรให้ไว้เพียงชื่อของความชำนาญแต่ละข้อ ไม่ได้อธิบายว่าแต่ละข้อทำอย่างไร คำอธิบายในหน้านี้จึงเป็นความหมายตามศัพท์และการนำมาปรับใช้ ไม่ใช่คำอธิบายจากตัวพระสูตร

๑

ตั้งจิตมั่นได้ กับเข้าสมาธิได้คล่อง สมาธิสฺมึ สมาปตฺติกุสโล

สูตรแรกเทียบความฉลาดในการตั้งจิตมั่นในสมาธิ กับความฉลาดในการเข้าสมาธิ บางคนมีข้อแรกแต่ไม่มีข้อหลัง บางคนกลับกัน ผู้ที่มีทั้งสองข้อจึงนับว่าเลิศ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ถ้านั่งแล้วต้องใช้เวลานานกว่าใจจะเข้าที่ ลองเริ่มด้วยขั้นตอนเดิมทุกครั้ง เช่น หายใจยาวสามครั้ง ให้ใจจำทางเข้าได้
๒

ตั้งอยู่ในสมาธิได้ สมาธิสฺมึ ฐิติกุสโล

ฐิติสูตรเทียบความฉลาดในการตั้งจิตมั่น กับความฉลาดในการตั้งอยู่ในสมาธิ คือเข้าได้แล้วยังต้องรู้จักรักษาให้คงอยู่

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อใจเริ่มหลุด ไม่ต้องหงุดหงิด แค่รู้แล้วพากลับ ทักษะการประคองคือการกลับมาได้เร็ว ไม่ใช่การไม่หลุดเลย
๓

ออกจากสมาธิเป็น สมาธิสฺมึ วุฏฺฐานกุสโล

วุฏฐานสูตรเทียบความฉลาดในการตั้งจิตมั่น กับความฉลาดในการออกจากสมาธิ การออกก็เป็นทักษะหนึ่งที่พระพุทธเจ้าทรงนับแยกไว้

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ก่อนลืมตาหลังนั่งสมาธิ ให้รู้ตัวสักครู่ แล้วค่อยขยับ ค่อยลุก ไม่กระโจนไปหยิบโทรศัพท์ทันที ความสงบจะติดตัวไปทำงานได้นานขึ้น
๔

ความพร้อมของจิต อารมณ์ และโคจร สมาธิสฺมึ กลฺลิตกุสโล

สูตรต่อมาเทียบความฉลาดในการตั้งจิตมั่นกับความฉลาดในกลฺลิต (ฉบับแปลนี้ใช้ว่าความเป็นผู้ฉลาดในสมาธิ) ความฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ และความฉลาดในโคจรของสมาธิ พระสูตรให้ไว้เพียงชื่อ ไม่ได้อธิบายรายละเอียด

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ตามความหมายของคำ อาจสังเกตได้ว่าวันนี้ใจพร้อมหรือไม่ อารมณ์ที่ใช้ฝึกเหมาะกับใจตอนนี้หรือไม่ และใจเที่ยวไปอยู่ในเรื่องที่ควรหรือไม่
๕

น้อมจิตไปได้ สมาธิสฺมึ อภินีหารกุสโล

อภินีหารสูตรเทียบความฉลาดในการตั้งจิตมั่น กับความฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ คือไม่ได้หยุดอยู่แค่ความนิ่ง แต่พาจิตที่ตั้งมั่นแล้วไปใช้

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
หลังใจสงบแล้ว ลองน้อมใจไปพิจารณาเรื่องที่ตั้งใจไว้ เช่น ความไม่เที่ยงของความรู้สึก หรือแผ่เมตตา แทนการนั่งเพลินอยู่กับความสบายเฉย ๆ
๖

ทำด้วยความเคารพ สมาธิสฺมึ สกฺกจฺจการี

สักกัจจการีสูตรเทียบความฉลาดในการตั้งจิตมั่น กับการกระทำความเคารพในสมาธิ คือทำอย่างใส่ใจ ไม่ทำแบบขอไปที

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ให้เวลาฝึกเป็นเวลาที่ตั้งใจจริง ปิดการแจ้งเตือน นั่งในที่ที่เหมาะ แม้จะฝึกเพียงสิบนาที
๗

ทำติดต่อ และทำสิ่งที่เกื้อกูล สมาธิสฺมึ สาตจฺจการี

สาตัจจการีสูตรเทียบกับการทำความเพียรเป็นไปติดต่อในสมาธิ และสัปปายการีสูตรเทียบกับการกระทำความสบายหรือสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ ต่อจากนั้นยังจับคู่ข้อเหล่านี้กันเองต่อไป เช่น การเข้ากับการตั้งอยู่ ความเคารพกับความต่อเนื่อง

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ฝึกน้อยแต่ทุกวันดีกว่าฝึกนานนาน ๆ ครั้ง และสังเกตว่าอะไรเกื้อกูลการฝึกของเรา เช่น เวลาไหน ท่าไหน อาหารแบบไหน แล้วจัดให้เอื้อ
๘

เหมือนหัวเนยใส สปฺปิมณฺโฑ

ทุกสูตรจบด้วยอุปมาเดียวกัน นมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส และหัวเนยใสนับว่าเลิศที่สุด ผู้ได้ฌานที่ชำนาญทั้งสองด้านก็เลิศที่สุดในสี่จำพวกเช่นนั้น

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ความชำนาญเกิดทีละชั้นเหมือนการแปรรูปนม ไม่มีใครข้ามจากนมสดไปเป็นหัวเนยใสได้ในทีเดียว ให้ฝึกทีละทักษะอย่างอดทน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

หลายคนฝึกสมาธิแล้ววัดผลเพียงข้อเดียว คือวันนี้ใจนิ่งหรือไม่นิ่ง พระสูตรนี้ชวนให้เห็นว่าการฝึกจิตมีหลายทักษะ คนที่นั่งแล้วสงบได้ อาจยังใช้เวลานานกว่าจะสงบ หรือพอลุกขึ้นใจก็กระเจิงทันที คนที่ฝึกทุกวันอาจยังฝึกแบบขอไปที

การแยกทักษะเป็นคู่ ๆ ช่วยให้รู้ว่าตัวเองอ่อนด้านไหน แล้วฝึกด้านนั้นเพิ่ม เหมือนนักดนตรีที่แยกฝึกจังหวะกับน้ำเสียง แทนการเล่นทั้งเพลงซ้ำไปเรื่อย ๆ

พระสูตรนี้พูดถึงผู้ได้ฌาน ผู้เริ่มฝึกไม่ต้องกังวลว่าตนยังไม่ถึงระดับนั้น และไม่ต้องเอาตัวไปเทียบกับใคร รายการทักษะนี้ใช้เป็นแผนที่ของการฝึกได้ตั้งแต่ต้น

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน