เสนาสนะของสงฆ์: แบ่งของส่วนรวมอย่างเป็นธรรม
ข้อปฏิบัติ

เสนาสนะของสงฆ์: แบ่งของส่วนรวมอย่างเป็นธรรม

อาคตานาคตสฺส จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺส

ภิกษุบางกลุ่มรีบไปจองที่พักล่วงหน้า ไล่ภิกษุที่กำลังฉันหรือกำลังป่วยให้ลุก ลากเพื่อนออกจากวิหารที่เขาซ่อม และหวงที่พักไว้สองแห่ง พระพุทธเจ้าจึงทรงวางระเบียบ ตั้งผู้แจกเสนาสนะที่ไม่ลำเอียง แจกตามจำนวนคนและที่นอน ถือครองได้ตามกำหนดเวลา และห้ามแจกหรือแบ่งสมบัติหลักของสงฆ์ให้เป็นของใคร

๘ ข้อ

ในเสนาสนขันธกะ จุลวรรค พระวินัยปิฎก มีระเบียบเรื่องที่อยู่อาศัยและเครื่องใช้ของสงฆ์ ข้อบัญญัติส่วนใหญ่เกิดจากปัญหาจริง เมื่อภิกษุบางกลุ่มแย่งชิงหรือหวงของส่วนรวม ขันธกะเดียวกันเล่าว่าอนาถบิณฑิกคหบดีทูลถามว่าจะทำอย่างไรกับพระเชตวัน พระพุทธเจ้าตรัสให้มอบแก่สงฆ์ผู้มาจากสี่ทิศ ทั้งที่มาแล้วและยังไม่มา ที่พักของสงฆ์จึงเป็นของทุกรูป ไม่ใช่ของใครคนใด

เรื่องพระสารีบุตรไม่มีที่พักเพราะมีผู้จองไว้หมด จนพระพุทธเจ้าตรัสนิทานนกกระทา ลิง และช้าง และทรงวางหลักให้เคารพตามลำดับผู้แก่กว่า มีหน้าของตัวเองแยกไว้แล้ว หน้านี้เน้นข้อบัญญัติที่ตามมา ว่าด้วยการจัดสรรและดูแลของส่วนรวม

ระเบียบเหล่านี้เป็นวินัยของภิกษุ รายละเอียดบางข้อ เช่น วันแจกเสนาสนะตามฤดูพรรษา ใช้เฉพาะในวัด แต่หลักที่อยู่เบื้องหลังใช้ได้กับหอพัก ที่ทำงาน พื้นที่สาธารณะ และทรัพย์สินส่วนกลางทุกแบบ

  1. ๑

    จองไว้ก่อนไม่ได้ทำให้เป็นของเรา น ภิกฺขเว อุทฺทิสฺสกตมฺปิ ยถาวุฑฺฒํ ปฏิพาหิตพฺพํ

    ชาวบ้านจัดมณฑป เครื่องลาด และที่ว่างไว้สำหรับสงฆ์ ศิษย์ของพระฉัพพัคคีย์อ้างว่าพระพุทธเจ้าทรงให้จัดตามลำดับผู้แก่กว่าเฉพาะของสงฆ์ ไม่รวมของที่เขาทำเจาะจงถวาย จึงรีบไปจองไว้ก่อนว่า ที่นี้ของอุปัชฌาย์ ที่นี้ของอาจารย์ ที่นี้ของพวกเรา พระสารีบุตรมาทีหลังหาที่ไม่ได้ ต้องนั่งอยู่ใต้ต้นไม้ พระพุทธเจ้าทรงติเตียน และบัญญัติว่าแม้ของที่เขาทำเจาะจงถวาย ก็ไม่พึงกีดกันไว้จากลำดับผู้แก่กว่า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    อย่าวางของจองที่นั่งหลายที่ในห้องประชุมหรือร้านอาหารไว้ให้พรรคพวก ที่ส่วนรวมควรเป็นของคนที่มาใช้จริง

  2. ๒

    มาทีหลัง อย่าไล่คนที่กำลังใช้อยู่ น ภิกฺขเว วิปฺปกตโภชเน

    ในการถวายภัตของมหาอำมาตย์คนหนึ่ง พระอุปนันทศากยบุตรมาทีหลัง แล้วให้ภิกษุที่นั่งถัดไปซึ่งกำลังฉันค้างอยู่ลุกให้ โรงอาหารวุ่นวาย มหาอำมาตย์ติเตียนว่านั่งที่อื่นก็ฉันได้อิ่มเหมือนกัน พระพุทธเจ้าบัญญัติว่าไม่พึงให้ภิกษุที่กำลังฉันค้างอยู่ลุกขึ้น ถ้าจำเป็นต้องให้อาสนะแก่ผู้แก่กว่า ก็ให้กลืนอาหารให้เรียบร้อยก่อน แต่ทรงย้ำด้วยว่าไม่ได้หมายความว่าให้หวงอาสนะไว้จากภิกษุผู้แก่กว่า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ามาถึงแล้วไม่มีที่ ให้รอหรือหาที่อื่นก่อน ส่วนคนที่นั่งอยู่ ถ้าเห็นผู้สูงอายุมาก็ลุกให้ได้โดยไม่ต้องรอให้ใครไล่

  3. ๓

    ผู้ป่วยได้ก่อน แต่ไม่อ้างความป่วย คิลานสฺส ปฏิรูปํ เสยฺยํ

    พระฉัพพัคคีย์ไล่ภิกษุอาพาธให้ลุก พยุงขึ้นแล้วปล่อยจนล้มสลบ พระพุทธเจ้าทรงห้ามไล่ภิกษุอาพาธ ต่อมาพระกลุ่มเดิมอ้างว่าตนป่วย ไม่มีใครไล่ได้ แล้วยึดที่นอนดี ๆ ไว้ จึงทรงอนุญาตให้จัดที่นอนที่เหมาะสมแก่ผู้ป่วย และเมื่อพวกเขาอ้างอาพาธเล็กน้อยเพื่อหวงเสนาสนะ ก็ทรงห้ามอีก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ที่จอดรถสำหรับผู้พิการหรือที่นั่งสำรองมีไว้ให้คนที่จำเป็นจริง ใช้เมื่อจำเป็น และไม่อ้างเหตุเล็ก ๆ เพื่อเอาสิทธิ์นั้นมา

  4. ๔

    ไม่ยึดสิ่งที่คนอื่นลงแรงทำไว้ สงฺฆิกา วิหารา นิกฺกฑฺฒิตพฺพา

    พระสัตตรสวัคคีย์ซ่อมวิหารใหญ่หลังหนึ่งไว้จำพรรษา พระฉัพพัคคีย์รอให้ซ่อมเสร็จแล้วจึงบอกให้ออกไป เพราะวิหารถึงแก่พวกตน ฝ่ายที่ซ่อมบอกว่าควรบอกไว้ก่อนจะได้ไปซ่อมที่อื่น และวิหารก็ใหญ่พออยู่ด้วยกันได้ แต่ถูกจับคอลากออกมาจนร้องไห้ พระพุทธเจ้าทรงห้ามโกรธแล้วฉุดคร่าภิกษุออกจากวิหารของสงฆ์ และทรงอนุญาตให้มีการให้ถือเสนาสนะอย่างเป็นระบบ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ามีสิทธิ์ในพื้นที่หรือโครงการที่คนอื่นกำลังลงแรงอยู่ ให้บอกตั้งแต่แรก และถ้าพอแบ่งกันใช้ได้ ก็ไม่ต้องไล่ใคร

  5. ๕

    ผู้จัดสรรต้องไม่ลำเอียง น ฉนฺทาคตึ คจฺเฉยฺย

    ทรงอนุญาตให้สงฆ์สมมติภิกษุผู้มีองค์ ๕ เป็นผู้ให้ถือเสนาสนะ คือ ไม่ลำเอียงเพราะชอบ ไม่ลำเอียงเพราะชัง ไม่ลำเอียงเพราะหลง ไม่ลำเอียงเพราะกลัว และรู้ว่าเสนาสนะใดให้ถือแล้วหรือยังไม่ได้ให้ถือ โดยสงฆ์ขอความยินยอมจากภิกษุนั้นก่อน แล้วสมมติด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเลือกคนดูแลการจัดสรรในทีมหรือชุมชน ให้ดูที่ความเป็นกลางและความละเอียดในการจดบันทึก มากกว่าตำแหน่งหรือความอาวุโส

  6. ๖

    นับคนก่อน แล้วแจกให้ทั่ว ปฐมํ ภิกฺขู คเณตุํ

    ทรงให้ผู้แจกนับภิกษุก่อน แล้วนับที่นอน แล้วแจกตามที่นอน เมื่อที่นอนเหลือมาก ให้แจกตามวิหาร ถ้ายังเหลือ ให้แจกตามบริเวณ ถ้ายังเหลืออีก ให้ให้ส่วนเพิ่มได้ เมื่อมีภิกษุรูปอื่นมาภายหลัง ผู้ที่ถือส่วนเพิ่มไว้ไม่จำเป็นต้องสละให้ถ้าไม่ยินดี และไม่พึงให้ภิกษุที่อยู่นอกสีมาถือเสนาสนะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนแบ่งงบประมาณ ห้อง หรือของบริจาค ให้รู้จำนวนคนที่ต้องได้รับและของที่มีจริงก่อน แล้วแจกให้ทุกคนได้ส่วนพื้นฐาน ส่วนที่เหลือจึงแจกเพิ่ม

  7. ๗

    ถือครองตามเวลา และไม่ถือสองที่ น ภิกฺขเว เอเกน เทฺว ปฏิพาหิตพฺพา

    ภิกษุบางรูปถือเสนาสนะแล้วหวงไว้ตลอดเวลา ทรงห้าม และอนุญาตให้หวงได้ตลอดสามเดือนในพรรษา ไม่ใช่ตลอดฤดูอื่น ต่อมาพระอุปนันทะถือเสนาสนะที่สาวัตถีแล้วไปถือที่อาวาสในหมู่บ้านอีกแห่ง ภิกษุที่นั่นกังวลเพราะท่านมักก่อความทะเลาะ พระพุทธเจ้าทรงติเตียนว่า ถือที่โน่นแล้วทิ้งที่นี่ ถือที่นี่แล้วทิ้งที่โน่น ก็เป็นคนนอกทั้งสองแห่ง และบัญญัติว่าภิกษุรูปเดียวไม่พึงหวงเสนาสนะไว้สองแห่ง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าจองห้อง ที่นั่ง หรือสิทธิ์ใช้งานไว้หลายที่พร้อมกัน ให้ปล่อยที่ไม่ได้ใช้คืนทันที การถือไว้เผื่อเลือกทำให้คนอื่นไม่ได้ใช้ และตัวเราก็ไม่ได้อยู่ที่ไหนอย่างเต็มที่

  8. ๘

    ของหลักส่วนรวมแจกเป็นของใครไม่ได้ ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว อวิสฺสชฺชิยานิ

    ภิกษุในอาวาสใกล้สาวัตถีเบื่อการจัดที่พักให้อาคันตุกะ จึงมอบเสนาสนะของสงฆ์ทั้งหมดให้ภิกษุรูปเดียว ภิกษุที่มาใหม่จึงไม่มีที่พัก อีกเรื่องหนึ่ง ภิกษุพวกพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะแบ่งเสนาสนะของสงฆ์กันหมด เพื่อจะไม่ต้องจัดที่พักถวายพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ พระพุทธเจ้าทรงวางหลักว่าของ ๕ หมวดไม่ควรแจกจ่ายและไม่ควรแบ่ง คือ อารามและที่ดินอาราม วิหารและที่ดินวิหาร เตียง ตั่ง ฟูก หมอน ภาชนะโลหะและเครื่องมือ และวัสดุอย่างเถาวัลย์ ไม้ไผ่ หญ้า ดิน เครื่องไม้เครื่องดิน แม้สงฆ์ คณะ หรือบุคคลแจกหรือแบ่งไปแล้ว ก็ไม่เป็นอันแจกหรือแบ่ง ผู้ทำต้องอาบัติถุลลัจจัย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทรัพย์สินส่วนกลางของหมู่บ้าน คอนโด หรือองค์กร ไม่ควรถูกแบ่งให้คนในวงเล็ก ๆ แม้กลุ่มย่อยจะตกลงกันเองก็ตาม เพราะเป็นของทั้งคนที่อยู่ตอนนี้และคนที่จะมาในอนาคต

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ของส่วนรวมมักมีปัญหาเพราะคนที่มาก่อนหรือเสียงดังกว่า ไม่ใช่เพราะของไม่พอ ที่จอดรถ ห้องประชุม ตู้เย็นในที่ทำงาน หรือที่นั่งในที่สาธารณะ ล้วนเจอปัญหาเดียวกับวัดในสมัยพุทธกาล

ระเบียบในขันธกะนี้ให้แนวคิดที่ใช้ได้ทันที คือให้มีคนกลางที่ไม่ลำเอียงเป็นผู้จัดสรร นับคนและนับของให้ชัดก่อนแจก จัดให้ผู้ป่วยหรือผู้ที่จำเป็นก่อน กำหนดระยะเวลาการถือครอง และแยกให้ออกว่าอะไรเป็นของส่วนกลางที่ไม่มีใครเอาไปเป็นของตัวได้

สำหรับตัวเราเอง ข้อที่ทำได้ง่ายที่สุดคืออย่าจองไว้เกินกว่าที่ใช้จริง และอย่าหวงสิ่งที่ถืออยู่เมื่อคนที่จำเป็นกว่ามาถึง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

จูฬทุกขักขันธสูตร: รู้โทษของกามแล้ว ทำไมยังถูกดึงกลับ

จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตํ

เจ้ามหานามะรู้ว่าโลภ โกรธ หลง เป็นเครื่องเศร้าหมองของใจ แต่บางครั้งก็ยังครอบงำใจได้ พระพุทธเจ้าตรัสว่า เพียงเห…

สุตมยญาณ: ฟังแล้วรู้ว่าธรรมข้อนี้ต้องทำอย่างไร

โสตาวธาเน ปญฺญา สุตมเย ญาณํ

ญาณข้อแรกของปฏิสัมภิทามรรคไม่ใช่การจำคำได้มาก แต่คือฟังแล้วแยกออกว่าธรรมข้อไหนควรรู้ยิ่ง ควรกำหนดรู้ ควรละ ควร…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้