อติเรกจีวรและอติเรกบาตร: ของสำรองที่กลายเป็นของสะสม

ในพระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ภาค ๒ นิสสัคคิยกัณฑ์ จีวรวรรค สิกขาบทที่ ๑ เล่าว่าขณะพระพุทธเจ้าประทับอยู่ที่โคตมกเจดีย์ เขตเมืองเวสาลี พระองค์ทรงอนุญาตไตรจีวรแก่ภิกษุแล้ว พระฉัพพัคคีย์ทราบว่าทรงอนุญาต จึงมีไตรจีวรไว้ถึงสามสำรับ สำรับหนึ่งสำหรับเข้าบ้าน สำรับหนึ่งสำหรับอยู่ในอาราม อีกสำรับหนึ่งสำหรับสรงน้ำ ภิกษุผู้มักน้อยติเตียนแล้วกราบทูล พระองค์ทรงสอบถาม ทรงติเตียน แล้วทรงบัญญัติว่าภิกษุใดทรงอติเรกจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ต่อมามีอติเรกจีวรเกิดขึ้นแก่พระอานนท์ ท่านตั้งใจจะถวายพระสารีบุตรซึ่งขณะนั้นอยู่ถึงเมืองสาเกต ท่านจึงลำบากใจและกราบทูลถาม พระพุทธเจ้าตรัสถามว่าพระสารีบุตรจะกลับมาเมื่อไร ท่านทูลว่าวันที่ ๙ หรือวันที่ ๑๐ พระองค์จึงทรงอนุญาตให้เก็บอติเรกจีวรไว้ได้ ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง เกินกว่านั้นจึงเป็นอาบัติ

เรื่องเดียวกันเกิดกับบาตรในปัตตวรรค สิกขาบทที่ ๑ พระฉัพพัคคีย์สั่งสมบาตรไว้เป็นอันมาก ชาวบ้านที่มาเที่ยวชมวิหารเห็นแล้วพูดว่า ท่านจักทำการขายบาตรหรือจักตั้งร้านขายภาชนะดินเผา และมีเรื่องพระอานนท์ทำนองเดียวกันตามมา จึงทรงผ่อนให้เก็บอติเรกบาตรได้ ๑๐ วันเช่นกัน สิกขาบทเหล่านี้บัญญัติแก่ภิกษุโดยเฉพาะ แต่โครงของเรื่องเป็นเรื่องที่คนทั่วไปเจอทุกวัน คือเส้นแบ่งระหว่างของสำรองที่จำเป็นกับของสะสมที่ไม่ได้ใช้