ธรรมบท มลวรรค–มัคควรรค: สนิมกัดเหล็ก และทางที่ต้องเดินเอง
มคฺควคฺโคคาถาเด่นจากธรรมบทวรรคที่ ๑๘–๒๐ — ขจัดมลทินทีละน้อยเหมือนช่างขจัดสนิมโลหะ สนิมเกิดจากเหล็กแล้วกัดเหล็กเอง โทษคน…
เวรญฺชกณฺฑํ
พระพุทธเจ้าและภิกษุจำพรรษาที่เมืองเวรัญชาในปีที่ข้าวยากหมากแพง ฉันข้าวที่พ่อค้าม้าแบ่งให้โดยไม่บ่น ไม่ทรงรับข้อเสนอให้ใช้ฤทธิ์ และตอบพระสารีบุตรว่าเหตุใดคำสอนของพระพุทธเจ้าบางพระองค์จึงอยู่ได้นาน
ในเวรัญชกัณฑ์ ตอนต้นของมหาวิภังค์ พระวินัยปิฎก เล่ม ๑ มีเรื่องที่เกิดก่อนการบัญญัติสิกขาบทข้อแรก พระวินัยปิฎกว่าด้วยวินัยของภิกษุและภิกษุณี และเล่าเรื่องต้นเหตุของแต่ละสิกขาบทไว้ ข้อกำหนดเป็นของนักบวช แต่บทเรียนในเรื่องเหล่านี้ใช้ได้กับทุกคน
เวรัญชพราหมณ์มาต่อว่าพระพุทธเจ้าหลายข้อ พระองค์ทรงตอบทีละข้อจนพราหมณ์เลื่อมใส และนิมนต์ให้จำพรรษาที่เมืองเวรัญชา แต่ปีนั้นเมืองเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุบิณฑบาตไม่ได้ พ่อค้าม้าจากแดนเหนือที่พักแรมอยู่ในเมืองจึงแบ่งข้าวไว้ให้ภิกษุรูปละแล่ง ภิกษุนำไปโขลกในครกแล้วฉัน
ในพรรษานั้น พระมหาโมคคัลลานะเสนอจะใช้ฤทธิ์แก้ปัญหา แต่พระพุทธเจ้าไม่ทรงอนุญาต พระสารีบุตรทูลถามว่าพรหมจรรย์ของพระพุทธเจ้าพระองค์ใดดำรงอยู่นาน และทูลขอให้ทรงบัญญัติสิกขาบท พระองค์ตรัสว่ายังไม่ถึงเวลา เพราะภิกษุ ๕๐๐ รูปในขณะนั้นยังบริสุทธิ์ รูปที่มีคุณธรรมต่ำที่สุดก็เป็นโสดาบัน
เวรัญชพราหมณ์กล่าวหาว่าพระโคดมไม่ไหว้ผู้ใหญ่ ไม่ไยดี ไม่มีสมบัติ สอนการไม่ทำ และอีกหลายข้อ พระพุทธเจ้าตรัสตอบทุกข้อว่า มีเหตุที่จะพูดเช่นนั้นได้ถูก เช่น ไม่ไยดีเพราะละความยินดีในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะแล้ว สอนการไม่ทำเพราะสอนไม่ให้ทำทุจริตทางกาย วาจา ใจ แต่ไม่ใช่ในความหมายที่พราหมณ์ตั้งใจ
เมื่อถูกตำหนิ ลองหาว่าคำนั้นมีส่วนไหนที่เรารับได้ในความหมายที่ดี แล้วอธิบายอย่างใจเย็น แทนการปฏิเสธทั้งหมด
เมืองเวรัญชามีภิกษาหารน้อย คนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องใช้สลากซื้ออาหาร ภิกษุบิณฑบาตในเมืองไม่ได้ จึงไปรับข้าวแดงที่พ่อค้าม้าจัดไว้ที่คอกม้ารูปละแล่ง แล้วนำไปโขลกในครกฉัน พระอานนท์บดข้าวแล่งหนึ่งบนแผ่นหินถวาย พระพุทธเจ้าก็เสวยข้าวนั้น
ช่วงที่รายได้ลดหรือต้องประหยัด ลองใช้ชีวิตกับของที่มีโดยไม่บ่น และให้คนที่เป็นหัวหน้าครอบครัวหรือทีมเป็นแบบอย่างก่อน
พระพุทธเจ้าได้ยินเสียงครก จึงตรัสถามพระอานนท์ พระวินัยอธิบายว่าพระตถาคตแม้ทรงทราบอยู่ก็ตรัสถามเมื่อรู้ว่าถึงกาลและมีประโยชน์ เมื่อพระอานนท์กราบทูลเรื่องแล้ว พระองค์ตรัสว่า ดีละ อานนท์ พวกเธอเป็นสัตบุรุษ ชนะวิเศษแล้ว
เมื่อเห็นลูก เพื่อน หรือทีมอดทนกับช่วงยากโดยไม่บ่น ให้เอ่ยชมความอดทนนั้นตรง ๆ คำชมที่ถูกเวลาช่วยให้คนยืนระยะได้
พระมหาโมคคัลลานะทูลขอพลิกแผ่นดินให้ภิกษุได้ฉันง้วนดิน พระพุทธเจ้าตรัสถามว่าจะทำอย่างไรกับสัตว์ที่อาศัยแผ่นดิน ท่านทูลว่าจะนิรมิตมือข้างหนึ่งให้สัตว์ไปอยู่ พระองค์ตรัสว่า อย่าเลย สัตว์ทั้งหลายจะได้รับผลวิปลาส ท่านจึงเสนอพาภิกษุทั้งหมดไปบิณฑบาตที่อุตรกุรุทวีป พระองค์ตรัสถามถึงภิกษุที่ไม่มีฤทธิ์ แล้วตรัสห้ามอีกครั้ง
เมื่อมีวิธีลัดที่ดูเก่งแต่คาดผลข้างเคียงไม่ได้ ให้ถามก่อนว่าคนอื่นหรือสิ่งแวดล้อมจะได้รับผลอย่างไร และคนที่ทำตามไม่ได้จะเป็นอย่างไร
พระพุทธเจ้าตรัสตอบพระสารีบุตรว่า พระวิปัสสี พระสิขี และพระเวสสภู ไม่ทรงขวนขวายแสดงธรรมโดยพิสดาร ไม่ได้บัญญัติสิกขาบท ไม่ได้แสดงปาติโมกข์ เมื่อพระพุทธเจ้าและสาวกรุ่นที่ทันพระองค์ล่วงไป สาวกรุ่นหลังที่ต่างชื่อ ต่างโคตร ต่างตระกูล ก็ทำให้พรหมจรรย์อันตรธานเร็ว เหมือนดอกไม้ต่างสีที่กองบนแผ่นกระดาน ไม่ได้ร้อยด้วยด้าย ลมย่อมพัดกระจาย ส่วนพระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ และพระกัสสปะ ทรงแสดงธรรมไว้มาก บัญญัติสิกขาบท แสดงปาติโมกข์ พรหมจรรย์จึงดำรงอยู่นาน
ความรู้และวิธีทำงานดี ๆ ของครอบครัวหรือองค์กร ควรเขียนเป็นหลักที่ชัดและส่งต่อได้ ไม่ฝากไว้กับความจำของคนเพียงไม่กี่คน
พระสารีบุตรทูลว่าถึงเวลาที่จะทรงบัญญัติสิกขาบทแล้ว พระพุทธเจ้าตรัสให้รอ ตถาคตจักรู้กาลเอง ศาสดาจะยังไม่บัญญัติจนกว่าธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอาสวะบางอย่างจะปรากฏในสงฆ์ ซึ่งจะเกิดเมื่อสงฆ์ใหญ่ขึ้นด้วยภิกษุบวชนาน ด้วยความแพร่หลาย และด้วยลาภมาก แล้วจึงจะบัญญัติเพื่อกำจัดธรรมเหล่านั้น
ในบ้านหรือทีมเล็กที่ยังไปได้ดี ไม่ต้องรีบตั้งกฎมากมาย แต่เมื่อคนมากขึ้น อยู่กันนานขึ้น หรือมีผลประโยชน์มากขึ้น ให้ตั้งกติกาให้ตรงกับปัญหาที่เกิดจริง
ออกพรรษาแล้ว พระพุทธเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมเนียมของพระตถาคตที่จะไม่หลีกไปจาริกโดยไม่บอกลาผู้นิมนต์ให้จำพรรษา จึงเสด็จไปบอกลาเวรัญชพราหมณ์ พราหมณ์บอกว่าของที่ควรถวายยังไม่ได้ถวาย ไม่ใช่เพราะไม่มีหรือไม่อยากให้ แต่ฆราวาสมีกิจมาก แล้วนิมนต์ไปรับภัตตาหารในวันรุ่งขึ้น
เมื่อจบงาน ย้ายที่ทำงาน หรือไปพักบ้านใคร ให้บอกลาและขอบคุณผู้ที่ให้โอกาสหรือให้ที่พัก แม้การดูแลที่ได้รับจะไม่สมบูรณ์
เรื่องนี้ไม่ได้บอกว่าความลำบากเป็นสิ่งดีในตัวเอง แต่แสดงว่าเมื่อทุกคนต้องลำบากร่วมกัน ผู้นำกินอยู่อย่างเดียวกับคนอื่น ไม่เรียกร้อง ไม่ใช้อำนาจพิเศษหาทางลัดที่อาจก่อผลร้าย และยังเห็นคุณค่าของคนที่อดทนจนเอ่ยปากชม
คำตอบเรื่องดอกไม้ที่ร้อยด้วยด้ายใช้กับครอบครัว ชุมชน และองค์กรได้ตรง ๆ สิ่งดีที่ไม่มีหลักเขียนไว้มักหายไปพร้อมคนรุ่นที่รู้ ส่วนกติกาที่ดีควรเกิดจากปัญหาที่เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่ตั้งไว้ล่วงหน้ามากเกินจำเป็น
ถ้ากำลังเจอความขาดแคลนจริงจัง เช่น ตกงานหรือมีหนี้ ความอดทนแบบในเรื่องนี้ควรไปคู่กับการขอความช่วยเหลือที่เหมาะสมด้วย
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
คาถาเด่นจากธรรมบทวรรคที่ ๑๘–๒๐ — ขจัดมลทินทีละน้อยเหมือนช่างขจัดสนิมโลหะ สนิมเกิดจากเหล็กแล้วกัดเหล็กเอง โทษคน…
นายโคบาลที่ไม่รู้จักโค ไม่เขี่ยไข่แมลงวันออก ไม่ปิดแผล ไม่รู้ท่าน้ำ รีดนมจนหมด ย่อมเลี้ยงฝูงให้เจริญไม่ได้ — ภ…
ถ้ายังอ่านใจคนอื่นไม่ออก ก็ให้ฉลาดในใจของตัวเองก่อน — คำถาม ๑๐ ข้อสำหรับส่องใจเหมือนคนส่องกระจกดูหน้า ว่าส่วนใ…
ที่ตั้งของการทำบุญ ๓ ทาง — ทาน ศีล ภาวนา ครบทั้งการให้ การไม่เบียดเบียน และการพัฒนาใจ