ตาลปุฏเถรคาถา: คุยกับใจตัวเอง

ในเถรคาถา ขุททกนิกาย หมวดปัญญาสนิบาต (หมวดห้าสิบคาถา) มีพระเถระรูปเดียวคือพระตาลปุฏะ ท่านกล่าวคาถาไว้ ๕๕ บท ซึ่งไม่เหมือนคาถาของพระเถระรูปอื่น เพราะเกือบทั้งหมดเป็นการพูดกับจิตของตนเอง

เรื่องที่ท่านเคยเป็นนักแสดงไม่ได้อยู่ในคาถา แต่มีในตาลปุตตสูตร คามณิสังยุต สังยุตตนิกาย ซึ่งเล่าว่าพ่อบ้านนักเต้นรำ (นฏคามณี) ชื่อตาลบุตร ทูลถามว่านักแสดงที่ทำให้คนหัวเราะด้วยคำจริงบ้างเท็จบ้างจะไปเกิดร่วมกับเทวดาผู้ร่าเริงหรือไม่ พระพุทธเจ้าทรงห้ามถึงสองครั้งก่อนจะตรัสตอบว่าความเห็นนั้นเป็นความเห็นผิด เขาร้องไห้เพราะถูกครูรุ่นก่อนหลอกมานาน แล้วขอบวชและบรรลุอรหัต อรรถกถาและนักศึกษาทั่วไปถือว่าท่านคือพระเถระรูปเดียวกันกับในเถรคาถา

ครึ่งแรกของคาถาเป็นคำรำพึงซ้ำ ๆ ว่า "เมื่อไรหนอ" จะได้อยู่ผู้เดียวในภูเขา เห็นความไม่เที่ยง ไม่หวั่นไหวต่อคำด่าและคำชม ครึ่งหลังท่านหันมาพูดกับจิตว่า "ดูกรจิต" ทวงว่าจิตเองเคยอ้อนวอนให้บวช แต่บวชแล้วกลับเกียจคร้าน แล้วตั้งใจว่าจะไม่ทำตามจิตอีก จะฝึกจิตเหมือนควาญช้างฝึกช้างตกมัน