ลฑุกิโกปมสูตร: นกมูลไถกับเถาวัลย์เปื่อย

ในลฑุกิโกปมสูตร มัชฌิมนิกาย พระอุทายีนั่งพักกลางวันแล้วระลึกว่า พระพุทธเจ้าทรงนำธรรมที่เป็นเหตุแห่งทุกข์ออกไป และนำธรรมที่เป็นเหตุแห่งสุขมาให้มากมาย ท่านเล่าว่าเมื่อทรงให้ละการฉันในเวลาวิกาลตอนกลางวัน และต่อมาการฉันในเวลากลางคืน ท่านเคยน้อยใจ แต่ทำตามเพราะความรักและเคารพ ภายหลังจึงเห็นโทษของการเที่ยวบิณฑบาตในความมืด เช่น ตกบ่อ เหยียบแม่โคที่นอนอยู่ พบโจร และครั้งหนึ่งหญิงล้างภาชนะเห็นท่านตอนฟ้าแลบแล้วร้องว่าปีศาจมา

พระพุทธเจ้าตรัสว่า มีคนบางพวกที่เมื่อถูกบอกให้ละสิ่งใด กลับว่า "แค่เรื่องเล็กน้อย พระสมณะนี้เคร่งเกินไป" แล้วไม่ละ สำหรับเขา สิ่งเล็กน้อยนั้นกลายเป็นเครื่องผูกที่แข็งแรง เหมือนนกมูลไถที่ติดเถาวัลย์เปื่อยแต่หนีไม่ได้ ส่วนผู้ที่ยอมละ แม้เชือกเหนียวก็ผูกไว้ไม่ได้ เหมือนช้างหลวงที่เพียงบิดตัวก็ขาด ทรงเปรียบด้วยคนจนที่ไม่อาจทิ้งกระท่อมผุ ๆ กับเศรษฐีที่ทิ้งทรัพย์มหาศาลออกบวชได้

จากนั้นทรงแสดงบุคคล ๔ จำพวกตามความเร็วในการละความคิดที่ผูกพัน แยกกามสุขออกจากความสุขในฌาน และตรัสว่าแม้ฌานแต่ละขั้นก็ยังไม่พอ ให้ละและก้าวล่วงไปจนถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ