อีกอย่างหนึ่ง

ทุกข์เป็นของทำให้ลำบาก นอกจากทุกข์ไม่

มีสิ่งใดทำให้ลำบาก สิ่งนี้จึงเรียกว่าสัจจะ เพราะ

นิยามว่าทำให้ลำบาก, เว้นจากสิ่งนั้นเสียแล้ว

ทุกข์ไม่มีมาจากสิ่งอื่น ด้วยเหตุที่สิ่งนั้นเป็นเหตุ

แห่งทุกข์โดยแน่นอน จึงเรียกสิ่งนั้นว่าวิสัตติกา-

คือตัณหาว่าเป็นสัจจะ, ความสงบอื่นจากพระนิพ-

พานไม่มี เพราะฉะนั้น ความดับทุกข์จึงเป็นความ

จริง ด้วยเหตุที่พระนิพพานนั้นเป็นความดับทุกข์

อย่างแน่นอน. ทางนำออกนอกจากอริยมรรคไม่มี

เพราะฉะนั้น อริยมรรคจึงเป็นความจริง เพราะ

เป็นความนำออกอย่างแท้จริง, เพราะเหตุนั้น

บัณฑิตทั้งหลายจึงได้กล่าวว่า ความเป็นจริงอันไม่

วิปลาสจากความจริง ในธรรมแม้ทั้ง ๔ มีทุกข์

เป็นต้น ว่าเป็นอรรถะแห่งสัจจะเป็นพิเศษ ดังนี้.

ก็ สัจจะ ศัพท์นี้ ย่อมปรากฏในอรรถเป็นอเนก คือ

ย่อมปรากฏในอรรถว่า วาจาสัจจะ ได้ในคำเป็นต้นว่า บุคคล พึงกล่าวความจริง ไม่พึงโกรธ๑ดังนี้.

๑. ขุ. ธ. ๒๕/๒๗.