นั้นแล ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา. บทว่า ตํ ได้แก่ ปัจจัยนั้น. บทว่า อภิสมฺพุชฺฌติ ได้แก่ รู้ด้วยญาณ. บทว่า อภิสเมติ ได้แก่มารวมกัน

ด้วยญาณ. บทว่า อาจิกฺขติ คือ บอก. บทว่า เทเสติ ได้แก่ แสดง.

บทว่า ปญฺเปติ แปลว่า ให้รู้. บทว่า ปฏฺเปติ ได้แก่ เริ่มตั้งใน

หัวข้อแห่งญาณ. บทว่า วิวรติ ได้แก่ เปิดเผยแสดง. บทว่า วิภชติ

ได้แก่ แสดงโดยการจำแนก. บทว่า อุตฺตานีกโรติ คือ ทำให้ปรากฏ. บทว่า ปสฺสถาติ จาห ได้แก่ ตรัสว่า พวกเธอจงดู. ถามว่า คืออะไร คือคำว่า ชาติปจฺจยา ภิกฺขเว ชรามรณํ เป็นอาทิ. บทว่า อิติ โข ภิกฺขเว เป็น เอวํ โข ภิกฺขเว. บทว่า ยา ตตฺร ได้แก่ ในคำว่า ชาติปจฺจยา ชรามรณํ เป็นต้นนั้นใด. บทว่า ตถตา เป็น อาทิ เป็นไวพจน์ของปัจจาการนั่นแล. ปัจจยาการนั้น ท่านกล่าวว่า ตถตา ( ความเป็นจริงอย่างนั้น ) เพราะธรรมนั้น ๆ เกิดขึ้นโดยปัจจัย เหล่านั้นไม่ยิ่งไม่หย่อนกว่ากัน เรียกว่า อวิตถตา เพราะเมื่อปัจจัยเข้าถึง สามัคคี ธรรมทั้งหลายที่เกิดจากปัจจัยนั้น เพียงครู่เดียว ก็ไม่เกิดขึ้น. เรียกว่า อนญฺถตา เพราะธรรมอื่นไม่เกิดจากปัจจัย ธรรมอื่น เรียกว่า อิทปฺปจฺจยตา เพราะเป็นปัจจัย หรือเป็นที่ประชุมปัจจัยแห่งชราและ มรณะเป็นต้น ในข้อนี้ มีเนื้อความเฉพาะคำดังต่อไปนี้ :- ปัจจัยแห่ง ธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า อิทปฺปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา นั่นแล ชื่อว่า อิทปฺปจฺจยตา อีกอย่างหนึ่ง ที่รวมแห่ง อิทปฺปจฺจยา ชื่อว่า อิทปฺปจฺจยตา. ก็ลักษณะในคำว่า อิทปฺปจฺจยตา นี้ พึงทราบจากคัมภีร์ศัพทศาสตร์.

บทว่า อนิจฺจํ แปลว่า ไม่เที่ยง เพราะอรรถว่า มีแล้วกลับ

ไม่มี. ก็คำว่า อนิจฺจํ ในที่นี้ หมายเอาธรรมะไม่เที่ยง แต่ที่ชื่อว่า